پیشروی عربستان و امارات در رتبه‌بندی جهانی QS؛ افت رتبه دانشگاه‌های ایران

جدیدترین نتایج رتبه‌بندی جهانی کیو اس در سال ۲۰۲۷ تصویری قابل تامل از وضعیت آموزش عالی ایران ارائه می‌کند. بررسی نتایج این رتبه‌بندی نشان می‌دهد که تمامی دانشگاه‌های ایرانی حاضر در کیو اس ۲۰۲۷ نسبت به سال گذشته با افت جایگاه مواجه شدند. این افت جایگاه در شرایط تشدید رقابت کشورهای منطقه، می‌تواند پیام مهمی برای سیاست‌گذاران آموزش عالی داشته باشد.

در این گزارش ضمن بررسی جایگاه دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی کیو اس ۲۰۲۷، وضعیت دانشگاه‌های کشور با رقبای منطقه‌ای و اهداف تعیین‌شده در اسناد بالادستی کشور مقایسه شده است.

در این رتبه‌بندی، دانشگاه تهران همچنان جایگاه نخست ملی را در اختیار دارد، اما افت ۴۵ رتبه‌ای این دانشگاه از ۳۲۲ به ۳۶۷ جهان، یکی از مهم‌ترین نکات این رتبه‌بندی محسوب می‌شود. افت رتبه دانشگاه تهران به‌عنوان نماد آموزش عالی کشور، می‌تواند نشانه‌ای از کاهش قدرت رقابت بین‌المللی آموزش عالی ایران باشد. دانشگاه تهران در سال‌های گذشته توانسته بود به محدوده ۳۰۰ دانشگاه برتر جهان نزدیک شود، اما اکنون بار دیگر از این هدف فاصله گرفته است.

دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه صنعتی امیرکبیر که به‌عنوان دو دانشگاه پیشرو در حوزه‌های مهندسی و فناوری کشور نیز با افت مواجه شده‌اند. دانشگاه شریف ۱۵ رتبه و دانشگاه امیرکبیر ۲۷ رتبه سقوط کرده‌اند.

هرچند افت شریف نسبت به سایر دانشگاه‌ها محدودتر است، اما کاهش رتبه این دانشگاه نیز از آن جهت اهمیت دارد که دانشگاه‌های فنی معمولاً در شاخص‌های پژوهشی و بین‌المللی عملکرد بهتری دارند. همچنین افت ۲۷ رتبه‌ای دانشگاه امیرکبیر موجب شده این دانشگاه به رتبه ۴۸۳ برسد و در مرز خروج از جمع ۵۰۰ دانشگاه برتر جهان قرار گیرد.

در میان دانشگاه‌های ایرانی، دانشگاه علم و صنعت ایران با کاهش تنها ۸ رتبه، کمترین افت را تجربه کرده است. این دانشگاه از رتبه ۴۹۶ به ۵۰۴ رسیده و اگرچه از جمع ۵۰۰ دانشگاه برتر جهان خارج شده، اما همچنان نزدیک‌ترین دانشگاه ایرانی به بازگشت به این گروه محسوب می‌شود.

افت ۱۰۸ رتبه‌ای دانشگاه تبریز یکی از قابل توجه‌ترین مسائل در رتبه‌بندی کیو اس ۲۰۲۷ است. این دانشگاه که در سال گذشته رتبه ۵۷۸ جهان را در اختیار داشت، در رتبه‌بندی جدید به جایگاه ۶۸۶ رسیده است. افت بیش از ۱۰۰ رتبه‌ای یک دانشگاه در یک سال، می‌تواند حاکی از تغییرات معنادار در عملکرد دانشگاه باشد.

بررسی دانشگاه‌هایی که در «بازه‌های رتبه‌ای» قرار دارند، نشان می‌دهد که دانشگاه شهید بهشتی با حدود ۴۰ رتبه افت، کمترین کاهش را در میان دانشگاه‌های حاضر در بازه‌های رتبه‌ای تجربه کرده است، اما دانشگاه شیراز حدود ۹۰ رتبه و دانشگاه فردوسی مشهد حدود ۱۲۵ رتبه سقوط داشته‌اند.

این روند در دانشگاه اصفهان و دانشگاه آزاد اسلامی شدیدتر نیز شده است؛ به‌طوری که هر دو دانشگاه حدود ۲۰۰ رتبه افت را تجربه کرده‌اند. افت دانشگاه آزاد اسلامی به بازه بالاتر از ۱۴۰۱ جهان، به معنای خروج این دانشگاه از جمع ۱۴۰۰ دانشگاه نخست رتبه‌بندی کیو اس است.

فاصله رتبه دانشگاه چهارم این رتبه‌بندی با دانشگاه‌های بعدی نشان می‌دهد که آموزش عالی ایران از منظر رقابت بین‌المللی، بیش از گذشته به چند دانشگاه محدود وابسته شده است و این می‌تواند در سال‌های آینده نگران‌کننده باشد.

ترکیه، بیشترین تعداد دانشگاه در رتبه‌بندی کیو اس ۲۰۲۷

بررسی دانشگاه‌های سه کشور رقیب ایران در منطقه شامل ترکیه، عربستان سعودی و امارات متحده عربی نشان می‌دهد که ترکیه با ۲۵ دانشگاه بیشترین دانشگاه‌ را در بین کشورهای منطقه در رتبه‌بندی کیو اس ۲۰۲۷ دارد. ایران نیز با ۱۱ دانشگاه کم‌ترین تعداد دانشگاه را نسبت به این سه کشور دارد.

ترکیه با ۲۵ دانشگاه، بیشترین سهم را در میان چهار کشور بررسی شده(ترکیه، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ایران) دارد. بهترین دانشگاه ترکیه در این رتبه‌بندی «دانشگاه فنی استانبول» است که توانسته در کیو اس ۲۰۲۷ رتبه ۲۷۹ را کسب کند. سال گذشته در کیو اس ۲۰۲۶ «دانشگاه فنی خاورمیانه» توانسته بود با رتبه ۲۶۹ عنوان بهترین دانشگاه ترکیه را به دست آورد.

عربستان پیشتاز در بهترین دانشگاه‌ منطقه

عربستان همچون سال گذشته در رتبه‌بندی کیو اس ۲۲ دانشگاه دارد، ولی بهترین دانشگاه این کشور توانسته رتبه خود را ۴ پله بهبود بخشد و به رتبه ۶۳ جهان برسد. همچون سال‌های گذشته «دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد» به عنوان بهترین دانشگاه منطقه با رتبه ۲ رقمی صدرنشین است.

امارات متحده عربی؛ جهش کیفی دانشگاه‌های جوان

در رتبه‌بندی کیو اس ۲۰۲۷، ۱۲ دانشگاه از امارات حضور دارند؛ ولی با وجود تعداد کمتر دانشگاه‌ها نسبت به ترکیه و عربستان، این دانشگاه‌ها رتبه‌های خوبی به دست آورده‌اند. دانشگاه خلیفه با کسب رتبه ۱۴۷، جایگاهی بسیار بهتر از بهترین دانشگاه‌های ایران و ترکیه دارد. همچنین حضور ۳ دانشگاه از این کشور در بازه زیر ۳۰۰ جهان، نشان‌دهنده موفقیت مدل دانشگاه‌های بین‌المللی و جذب نخبگان در این کشور است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که دانشگاه‌های ملک فهد عربستان، خلیفه امارات، فنی استانبول ترکیه و تهران ایران، بهترین دانشگاه‌های منطقه در کیو اس ۲۰۲۷ هستند.

فاصله قابل توجه با اهداف برنامه هفتم توسعه

بر اساس اهداف برنامه هفتم توسعه، ایران باید تا پایان سال ۱۴۰۷ دست‌کم ۲۰ دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ در یکی از نظام‌های معتبر رتبه‌بندی جهانی داشته باشد. در حال حاضر در هیچ‌یک از نظام‌های رتبه‌بندی ایران ۲۰ دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ ندارد. در رتبه‌بندی کیو اس ۲۰۲۷ تعداد ۱۱ دانشگاه از ایران نیز حضور دارند و بررسی رتبه‌ این دانشگاه‌ها نشان می‌دهد که تنها ۳ دانشگاه تهران، صنعتی شریف و صنعتی امیرکبیر در این نظام رتبه‌بندی رتبه کمتر از ۵۰۰ کسب کرده‌اند. این در حالی است که سایر رقبای منطقه‌ای ایران هر یک ۶ دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ در رتبه‌بندی کیو اس دارند.

دانشگاه علم و صنعت ایران با رتبه ۵۰۴، نزدیک‌ترین گزینه برای پیوستن به جمع دانشگاه‌های زیر ۵۰۰ ایران محسوب می‌شود، اما تحقق اهداف برنامه هفتم همچنان نیازمند جهشی قابل توجه در عملکرد بین‌المللی دانشگاه‌های کشور است.

نتایج رتبه‌بندی کیو اس ۲۰۲۷ نشان می‌دهد که دانشگاه‌های ایران با یک چالش ساختاری در عرصه رقابت جهانی مواجه هستند. این موضوع در کنار جایگاه رقبای منطقه‌ای ایران، نشان می‌دهد که مسئله تنها به افت عملکرد چند دانشگاه مربوط نمی‌شود و می‌تواند نشان‌دهنده متغیرهای کلان‌تری مانند دیپلماسی علمی، بین‌المللی‌سازی، همکاری‌های پژوهشی و سیاست‌گذاری آموزش عالی باشد. تداوم این روند، دستیابی به اهداف برنامه هفتم توسعه را نیز با تردید مواجه می‌کند و می‌تواند به کاهش بیشتر سهم و نفوذ علمی ایران منجر شود.

در دنیای امروز دانشگاه بازیگران اصلی در جنگ فناوری هستند. از این منظر افت دسته‌جمعی دانشگاه‌های ایران در کیو اس ۲۰۲۷ را باید به عنوان هشدار تلقی کرد. هشداری که ضرورت بازنگری در سیاست‌های آموزش عالی، دیپلماسی علمی و سرمایه‌گذاری هدفمند در علم و فناوری را بیش از گذشته آشکار می‌کند.