یوسف و زلیخا به روایت مثنوی آمد

کهن‌ترین داستان عشق

در مقدمۀ حسن انوری بر این کتاب آمده است: «داستان یوسف و زلیخا، از کهن‌ترین داستان‌های عشقی جهان است که از زمان‌های بسیار دور، نقل شده و شگفت آنکه در دو اثر مقدس مذهبی یعنی قرآن و تورات نیز آمده است.»

حسن انوری در همین بخش درباره یوسف توضیح می‌دهد: «یوسف پسر یعقوب بود. یعقوب (نام دیگر، اسرائیل) شخصیتی نامدار در تورات (سفر پیدایش) است. بنا به این کتاب، یعقوب، پسر اسحاق و نوۀ ابراهیم است. ابراهیم پرآوازه‌ترین نام در تاریخ ادیان است، پدر تاریخ ادیان ابراهیمی.» او در ادامۀ همین بخش آورده است: «داستان عشقی یوسف و زلیخا، با آنکه جنبۀ تاریخی آن محل تأمل است، از زمانی بسیار دور زبان به زبان بازگو شده، بیش از هر داستان دیگر در ادب جهان، مورد اشاره قرار گرفته و یوسف از جهت تصویری با نمادهای گوناگون در شعر، ذهن شاعران را به خود مشغول داشته است؛ چنان‌که می‌توان گفت هیچ شخصیّت تاریخی یا افسانه‌ای به اندازۀ یوسف، صورت‌های گوناگونِ تصویری پیدا نکرده و با نمادهای گوناگون به کار نرفته است.»

انوری دربارۀ وزن این روایت منظوم و شاعر آن گفته است: «داستان، در وزن شاهنامه است و شاعر که نام آن معلوم نیست از ترکیبات زبانی شاهنامه فراوان استفاده کرده و ازنظر هدف و مقصود، جسارت‌کنان به معارضۀ آن اسطورۀ بلند برخاسته است.»

یعقوب، شخصیت اصلی است

شخصیت اصلی و محوریِ داستان، یوسف یا زلیخا نیست؛ بلکه یعقوب (اسرائیل) است که داستان با تولّد او آغاز می‌شود و با مرگ او نیز به پایان می‌رسد. نام یوسف پس از بیت هفتصد وارد داستان می‌شود و از زلیخا نیز تا بیت دو هزار و پانصد نامی در میان نیست. عقیده عموم مسلمانان این است که ابراهیمِ نبی فرزند بزرگ‌تر خود، اسماعیل، را به قربانگاه می‌برد. بنابراین، ذبیح‌اللّه، لقب اسماعیل است. امّا در تورات، اسحاق، ذبیح دانسته شده‌است. سرایندۀ مثنوی یوسف و زلیخا نیز بارها اسحاق را ذبیح‌اللّه معرفی کرده‌است. از سوی دیگر، بیت‌های تحمیدیّه و نعتیّه در این مثنوی، بسیار اندک و کمتر از دیگر منظومه‌ها است و فقط نزدیک به بیست بیت را شامل می‌شود. تلمیح و استشهاد به آیات قرآن و سخن پیامبر در این مثنوی بسیار ناچیز است. درصورتی که اگر شاعری مسلمان داستانی برگرفته از قرآن را به نظم، روایت کند، توقع این است که در بخش‌های مختلف آن، اشارات و تلمیحات به آیات و احادیث دیده شود.

در بررسی و مقایسه مثنوی یوسف و زلیخا با تورات، قرآن و کتاب‌های تفسیری و تاریخی، مشخص می‌شود که سراینده، بیش از آن‌که از قرآن و متن‌های اسلامی تأثیر پذیرفته باشد، به نوشته‌های یهودیان، به‌ویژه تلمود، نظر داشته است. در یک نگاه اجمالی، اثر حاضر، روایتِ منظومِ تولّد، رشد و ماندگاری بنی‌اسرائیل است. سرایندۀ مثنوی یکی از مهم‌ترین داستان‌های دینیِ یهودیان را به نظم درآورده و آن را جاودانه کرده‌ است.

آنچه از سراینده می‌دانیم

در مثنوی یوسف و زلیخا که ۶۷۳۰ بیت دارد، نام و نشانی از سرایندۀ آن نیست، اما از بیت‌های نخستین آن -که در حکم مقدمه است- می‌توان به برخی از ویژگی‌های سراینده پی‌برد. برای مثال اینکه شاعر پیش از سرودن مثنوی یوسف و زلیخا، اشعاری در بزم و رزم داشته و داستان‌هایی از سرگذشت شاهان و پهلوانان قدیمِ ایران به نظم درآورده است. دوم اینکه سراینده تا دوره‌ای از سرودن این‌گونه داستان‌ها لذت می‌برده، اما اکنون از گذشتۀ خود پشیمان شده و روش شاعری خود را تغییر می‌دهد. سوم اینکه از گذشتۀ خود توبه می‌کند و می‌خواهد برای جبران گناهانش، داستانی را به نظم درآورد که از قول خداوند و رسول او روایت شده است. سرانجام این‌که، زمانی به سرودن مثنوی یوسف و زلیخا، می‌پردازد که رنگِ سیاهِ موهایش به سپیدی گراییده و آثار پیری بر سر نمایان شده است.

نگاهی به فضای فکری یوسف و زلیخا

مصحّح در گفتاری با عنوان «مثنوی یوسف و زلیخا در گذر تاریخ»، به نکته‌هایی دربارۀ سرایش این اثر اشاره کرده است. علاوه بر اینکه این بخش شامل مواردی دیگر شامل؛ چند نکته و پرسش، نگاهی به کلیّت داستان، نگاهی به فضای فکری و عقیدتی حاکم بر داستان، برخی از ویژگی‌های سبکی، زبانی و دستوری مثنوی و… است. در پایان کتاب نیز واژه‌نامه و نمایه برای تکمیل درکِ این اثر گنجانده شده است. مقدمه‌ای به زبان انگلیسی نیز در پایان کتاب افزوده شده است.

مؤسسۀ پژوهش میراث مکتوب چاپ نخست مثنوی یوسف و زلیخا را با تصحیح و تحقیق عبدالرضا قریشی، در دویست نسخه، سال ۱۴۰۴ با قیمت هشت میلیون و هشتصد هزار ریال، منتشر کرده است.