ریشه‌های اجتماعی شی‌انگاری انسان در جهان مدرن

گسترش شبکه‌های اجتماعی، صنعت زیبایی، تبلیغات و اقتصاد مبتنی بر جلب توجه، این پرسش را جدی‌تر کرده است که آیا انسان امروز بیش از گذشته در معرض شی‌انگاری قرار گرفته است؟ کمیل حسینی، پژوهشگر حوزه جامعه، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، از ریشه‌های این پدیده، نقش نظام سرمایه و رسانه‌های جدید در کالا شدن بدن و زیبایی، تأثیر آن بر زنان و خانواده و راهکارهای مقابله با این روند سخن گفته است. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.

منظور از شی‌انگاری انسان چیست؟

حسینی: شی‌انگاری ریشه‌های مختلفی دارد و زمانی که جایگاه انسان از یک موجود دارای شأن و کرامت انسانی به یک ابزار، حیوان و در نهایت یک شیء تنزل پیدا کند، زمینه برای شکل‌گیری انواع آسیب‌ها، ظلم‌ها و حتی جرایم فراهم می‌شود.

وی با اشاره به نقش رسانه‌های جدید در تشدید این روند افزود: گسترش اینترنت و ابزارهای چندرسانه‌ای، در کنار کاهش برخی سازوکارهای نظارت و رصد، زمینه را برای تجاری شدن بسیاری از مقولات انسانی فراهم کرده است.

اگر بخواهیم ساده توضیح بدهیم، هر چیزی در عالم کارکردی دارد؛ مثلاً لیوان برای آب خوردن و چنگال برای غذا خوردن است. انسان نیز جایگاه و کارکردهای خودش را دارد.مسئله از جایی آغاز می‌شود که انسان از جایگاه خلیفه‌اللهی خود به‌تدریج تنزل پیدا کند و ابتدا صرفاً به‌عنوان انسان، سپس حیوان و در نهایت حتی به‌عنوان یک شیء دیده شود.

وی افزود: وقتی انسان به یک شیء تبدیل شود، نوع مواجهه اخلاقی با او نیز تغییر می‌کند. ما وقتی حیوانی را مورد آزار قرار می‌دهیم، معمولاً احساس بدی پیدا می‌کنیم، چون حیوان را یک موجود جاندار می‌دانیم؛ اما ممکن است یک توپ پلاستیکی را پاره کنیم و احساس بدی نداشته باشیم، چون آن را یک شیء می‌بینیم.

این پژوهشگر ادامه داد: بنابراین زمانی که جایگاه انسان پایین بیاید و انسان در ذهن جامعه به یک شیء تبدیل شود، زمینه برای انواع ظلم، آسیب، جرم و رفتارهای غیراخلاقی فراهم می‌شود.

ریشه اصلی شی‌انگاری در جهان امروز چیست؟

حسینی: ریشه‌های مختلفی می‌توان برای شی‌انگاری در نظر گرفت، اما در جهان جدید به نظر می‌رسد یکی از اصلی‌ترین ریشه‌ها، محور شدن نظام سرمایه است؛ یعنی شکل‌گیری پیوند میان سرمایه، رسانه، قدرت و امر جنسی.

وی تصریح کرد: این ساختار فضایی را برای جامعه جهانی ایجاد می‌کند که از مقولات مختلف، تولید ثروت صورت بگیرد؛ حتی اگر برای این کار لازم باشد حریم‌های اخلاقی شکسته شود و جایگاه انسانی تنزل پیدا کند.

پژوهشگر حوزه جامعه ادامه داد: به‌خصوص در نظام لیبرال سرمایه‌داری، با محور شدن وجه اقتصادی، بسیاری از مسائل اجتماعی و فرهنگی نیز تحت تأثیر نظام سرمایه قرار می‌گیرند.

شیء انگاری همیشه در جوامع وجود داشته است ؟

حسینی: سرمایه همیشه تا این اندازه که امروز اهمیت دارد،مهم نبوده است. در دوره‌های مختلف ممکن است نظام دینی، فرهنگ، سیاست و سایر نظام‌های اجتماعی نقش بیشتری در شکل دادن به جامعه داشته باشند.

وی افزود: اما در جهان جدید، نظام اقتصادی و سرمایه نقش بسیار پررنگی پیدا کرده و در کنار آن رسانه نیز به این ساختار اضافه شده است؛ رسانه‌ای که امروز با اینترنت و ابزارهای چندرسانه‌ای، امکان گسترش تخیل، داستان‌پردازی و تولید محتوا را به شکل گسترده‌ای فراهم کرده است.

رسانه چه نقشی در گسترش شی‌انگاری دارد؟

حسینی: رسانه نقش اساسی دارد. در فضای رسانه‌ای جدید، به‌خصوص اینترنت، با گسترش ابزارهای تولید چندرسانه‌ای، گسترش فضای تخیل و کاهش برخی سازوکارهای نظارت و رصد، زمینه برای تبدیل بسیاری از مقولات به یک امر تجاری و کسبی بیشتر شده است.

وی با اشاره به کالا شدن برخی امور انسانی گفت: امروز بدن انسان می‌تواند تبدیل به کالا شود، زیبایی انسان کالا شود، رفتار جنسی انسان کالا شود، موفقیت انسان کالا شود و حتی رضایت انسان و خانواده نیز در برخی موارد به کالا تبدیل شوند. یعنی اموری که قبلاً قابل خرید و فروش نبودند و به تعبیر ما شأنی مقدس داشتند، وارد چرخه خرید و فروش شده‌اند.

این مسئله در مورد بدن و زیبایی چگونه نمود پیدا می‌کند؟

حسینی: بدن انسان امروز به یک موضوع کسب‌وکار تبدیل شده است. امر جنسی، عمل‌های جراحی، زیبایی، آرایش، رژیم‌های غذایی و بسیاری از مسائل دیگر در قالب کالا و خدمات تجاری عرضه می‌شوند.

وی افزود: به‌خصوص درباره زنان، به دلیل جایگاه زیبایی و مسائل جنسی، این مسئله نمود بیشتری پیدا می‌کند و فضای مجازی نیز به شدت به آن قدرت می‌دهد.

آیا شی‌انگاری فقط در فضای مجازی اتفاق می‌افتد؟

حسینی: خیر. فضای مجازی سرعت و قدرت بیشتری به این روند داده است، اما این مسئله در فضای واقعی نیز اتفاق می‌افتد.

این پژوهشگر با اشاره به برخی نمونه‌ها گفت: امروزدر مراکز لاغری، داروخانه‌ها، مراکز زیبایی، جراحی‌ها، پیکرتراشی، تبلیغات، لوازم آرایشی، صنایع غذایی، سینما و بسیاری از حوزه‌های دیگر می‌توان این روند را مشاهده کرد.

وی ادامه داد: فضای مجازی در واقع امتداد زندگی واقعی است و در عین حال زندگی واقعی را نیز شکل می‌دهد. وقتی فرد دائماً در فضای مجازی تصاویر جراحی، زیبایی یا محتوای جنسی می‌بیند، به‌تدریج این معیارها وارد زندگی واقعی او می‌شوند.

چرا تشخیص این فرایند برای افراد دشوار است؟

حسینی: چون امروز ارکان مختلف اجتماعی در حال ساختن این فضا هستند. فرد ممکن است یک رفتار را با عنوان زیبایی، اعتمادبه‌نفس، شکیل بودن، مرتب بودن یا حق انتخاب تعریف کند، اما نداند در لایه‌های پنهان آن چه اتفاقی در حال رخ دادن است.

وی تصریح کرد: به نظر می‌رسد کاری که می‌توان انجام داد این است که انسان به ساحت‌های عمیق‌تر و ارزشمندتر خودش توجه کند. اگر فرد ارزش و شأن انسانی خودش را بشناسد، کمتر خودش را در جایگاه ابزار جنسی تعریف می‌کند و کمتر درگیر این می‌شود که بدنش چه شکلی یا چه فرمی باشد.

هر نوع توجه به بدن را باید مصداق شی‌انگاری است ؟

حسینی: هر نوع پرداختن به بدن منفی نیست. گاهی بهداشت و سلامت انسان اقتضا می‌کند که از بدن خودش مراقبت کند؛ ورزش کند، از محصولات بهداشتی استفاده کند، از پوستش مراقبت کند یا حتی برای زیبایی به معنای درست کلمه اقدام کند.

وی افزود: اگر صورت فرد آسیب دیده یا مشکلی در پوست او ایجاد شده باشد، طبیعی است که برای درمان اقدام کند. بنابراین ما هر نوع پرداختن به بدن را منفی نمی‌دانیم؛ مسئله زمانی ایجاد می‌شود که بدن از جایگاه طبیعی خودش خارج و تبدیل به کالا یا ابزار جنسی شود.

نظام سرمایه چگونه به این روند دامن می‌زند؟

حسینی: نظام سرمایه برای اینکه بتواند با قدرت بیشتری پیش برود، نیازمند ایجاد میل و نیازهای جدید است. به همین دلیل با ایجاد نیازهای بی‌پایان، افراد را به سمت خرید بیشتر سوق می‌دهد.

وی ادامه داد: در حوزه پوشش، مد، لوازم آرایش، عمل‌های جراحی و بسیاری از حوزه‌های دیگر، احساس نیازهای جدید ایجاد می‌شود؛ نیازهایی که ممکن است فرد پیش از آن اصلاً احساس نکرده باشد؛ این ولع سیری‌ناپذیر برای مصرف و خرید، یکی از پایه‌های کالا شدن و شی‌انگاری است.

برای مقابله با شی‌انگاری چه باید کرد؟

حسینی: برای این مسئله باید ساحت‌های مختلف را در نظر گرفت. یک بخش، اقدامات فرهنگی و بخش دیگر اقدامات قانونی است. اگر کسی از مقوله‌ای که خلاف شأن انسانی است برای کسب درآمد استفاده می‌کند، نیاز و میل کاذب ایجاد می‌کند یا هنجارهای جامعه را می‌شکند، حاکمیت باید بتواند در چارچوب قانون مداخله کند.

وی تصریح کرد: البته در کنار مداخله قانونی، کار فرهنگی و اجتماعی نیز ضروری است و نمی‌توان صرفاً با برخورد سلبی مسئله را حل کرد.

نقش آموزش و سواد رسانه‌ای در کاهش این پدیده چیست؟

حسینی: یکی از مهم‌ترین مسائل، فرایند جامعه‌پذیری است. نظام آموزش‌وپرورش، رسانه، تبلیغات و آموزش عالی باید هماهنگ عمل کنند.

وی افزود: باید ببینیم چه کسی را الگو می‌کنیم، چه چیزهایی را ارزش می‌دانیم و چقدر این بخش‌ها با یکدیگر هماهنگ هستند. همچنین باید به نیازهای حقیقی انسان توجه کنیم تا نیازهای کاذب شکل نگیرد.

وی ادامه داد: اگر جامعه‌ای داشته باشیم که مردمش از خودشان و زندگی‌شان رضایت داشته باشند، شادکام باشند، کار مناسب داشته باشند، ازدواج به‌موقع داشته باشند و سواد رسانه‌ای کافی داشته باشند، زمینه برای بسیاری از آسیب‌ها و مسیرهای غلط کمتر می‌شود.

مقابله با این روند امکان‌پذیر است؟

حسینی: انسان دارای فطرت است و فطرت انسان بسیار قدرتمند است. ما امروز هم می‌بینیم میلیون‌ها نفر متوجه شده‌اند که پرداختن افراطی به ظاهر و بدن الزاماً امر ارزشمند و معناداری نیست و رضایت واقعی ایجاد نمی‌کند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: باید همزمان در حوزه فرهنگ، آموزش، رسانه، قانون و سیاست‌گذاری اجتماعی اقدام کرد. اگر محتوای جنسی و هنجارشکنانه صرفاً برای جذب مخاطب و کسب ثروت تولید شود، نمی‌توان اجازه داد در مدت چند سال یا حتی چند کلیپ به فرهنگی که طی صدها و هزاران سال شکل گرفته آسیب بزند.حاکمیت ابزارهای لازم برای ورود به این عرصه را دارد و با حمایت اجتماعی می‌توان این مسیر را اصلاح کرد.