بازتاب جهانی سخنرانی پزشکیان در سازمان ملل

پزشکیان عصر دیروز چهارشنبه اول مهرماه در شرایطی پشت این تریبون ایستاد که جنگ، مذاکره، تحریم، امنیت منطقه و آینده نظم بین‌المللی همزمان در کانون توجه قرار داشت و از همین رو، اهمیت سخنان او تنها به آنچه گفت محدود نمی‌شود؛ مهم‌تر آن است که جهان از سخنان او چه دریافت و رسانه‌ها و مقام‌های خارجی کدام بخش از این پیام را برجسته کردند.

بررسی همین بازتاب‌ها نشان می‌دهد سخنرانی پزشکیان را نمی‌توان صرفاً در قالب یک موضع‌گیری رسمی تهران خواند؛ این سخنان حامل پیام‌هایی درباره جنگ و صلح، نسبت ایران با جهان و تصویری بود که جمهوری اسلامی ایران می‌خواهد از خود در میانه یکی از پرتنش‌ترین مقاطع منطقه ارائه کند.

جهان از سخنان پزشکیان چه پیامی دریافت کرد؟

نخستین برداشت رسانه‌های خارجی از سخنرانی پزشکیان، ترکیب ایستادگی و آمادگی برای دیپلماسی بود؛ یعنی تهران از یک سو تهدیدهای آمریکا را رد می‌کند و از سوی دیگر مسیر مذاکره را کاملاً نمی‌بندد. رویترز در گزارش خود از سخنرانی رئیس‌جمهوری، همین دو وجه را در کنار هم قرار داد و نوشت که پزشکیان اعلام کرد ایران در برابر فشار آمریکا تسلیم نمی‌شود اما برای دیپلماسی جهت پایان دادن به درگیری آمادگی دارد. الجزیره نیز در ارزیابی خود همین نکته را برجسته کرد و سخنرانی پزشکیان را ترکیبی از حمله شدید به رویکرد ترامپ و تأکید بر امکان مذاکره دانست. بنابراین، در نخستین خوانش خارجی، پیام تهران نه «رد مذاکره»، بلکه مذاکره بدون تسلیم و بدون پذیرش زبان تهدید تفسیر شده است.

برداشت مهم‌تر اما به چرایی همزمانی لحن تند تهران و ادامه دیپلماسی مربوط می‌شود. آندریاس کریگ استاد مطالعات دفاعی کینگز کالج لندن، این تناقض ظاهری را بخشی از «جنگ روایت‌ها» میان تهران و واشنگتن دانسته است. به گفته این تحلیلگر، آمریکا می‌خواهد هر توافق احتمالی را نتیجه فشار خود بر ایران نشان دهد، در حالی که تهران نیاز دارد ثابت کند در برابر فشار مقاومت کرده و با حفظ اهرم‌های خود وارد مذاکره شده است؛ از این منظر، سخنرانی پزشکیان صرفاً یک موضع‌گیری برای مخاطب خارجی نیست بلکه تلاشی برای شکل دادن به روایتی است که در آن مذاکره معادل عقب‌نشینی تلقی نشود. این برداشت خارجی، یکی از مهم‌ترین لایه‌های سخنان پزشکیان را آشکار می‌کند و آن اینکه او عمداً میان «مقاومت» و «دیپلماسی» تضادی قائل نشد.

در بخش دیگری از تحلیل‌های خارجی، توجه از ارتباط تهران و واشنگتن به مسئله امنیت منطقه و تنگه هرمز منتقل شده است. الجزیره گزارش کرده که پزشکیان ضمن تأکید بر دیپلماسی، مسئله محاصره دریایی و هرمز را نیز در مرکز مواضع ایران قرار داد؛ در همین حال، گزارش‌های مربوط به مذاکرات نیویورک نشان می‌دهد که هرمز یکی از موضوعات اصلی اختلاف میان دو طرف است. تهران خواهان رفع فشارهای اقتصادی و محاصره است و واشنگتن بر آزادی کشتیرانی در این آبراه تأکید دارد.

بنابراین وقتی پزشکیان می‌گوید «یا امنیت را با یکدیگر خواهیم ساخت، یا ناامنی را با یکدیگر تحمل خواهیم کرد»، این جمله را می‌توان در امتداد مسئله‌ای خواند که اکنون در تحلیل‌های خارجی نیز به‌عنوان یکی از گره‌های اصلی بحران مطرح است؛ آیا امنیت خلیج فارس باید با حضور و فشار قدرت خارجی تعریف شود یا با ترتیباتی که کشورهای منطقه در آن نقش اصلی دارند؟

حتی پیش از سخنرانی نیز رسانه‌های منطقه‌ای و غربی به این وجه از پیام تهران توجه نشان داده بودند. نشنال گزارش داده بود که همزمان با سفر پزشکیان، مقام‌های امنیتی ایران از امکان ترکیب مذاکره با آمادگی نظامی سخن می‌گفتند و در همین چارچوب، موضوع ترتیبات امنیتی منطقه با مشارکت ایران و کشورهای خلیج فارس، به‌جای اتکای صرف به واشنگتن را مطرح کرده بودند.

از سوی دیگر، الجزیره پیش‌تر درباره جنگ ایران و آمریکا نوشته بود که برخی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس همزمان با تداوم نگرانی‌های امنیتی، در حال گفت‌وگو با تهران برای ترمیم روابط و شکل دادن به همکاری‌های جدید هستند. در نتیجه، جمله پزشکیان درباره ساختن مشترک امنیت را می‌توان بخشی از یک پیام گسترده‌تر دانست که در نگاه برخی رسانه‌های خارجی، مخاطب آن فقط آمریکا نیست؛ کشورهای عربی منطقه نیز مخاطب این پیام هستند.

یکی از مهم‌ترین برداشت‌های خارجی از سخنرانی پزشکیان، این بود که تهران تلاش کرده میان مقاومت و دیپلماسی تضاد ایجاد نکند. گاردین در تحلیل خود نوشت پزشکیان در حالی که بارها بر تسلیم‌نشدن ایران تأکید کرد، همزمان اعلام کرد تهران بدون «زبان زور» برای گفت‌وگو، دیپلماسی و مذاکره آماده است.

این برداشت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که تنها چند ساعت پیش از سخنرانی، نخستین تماس مستقیم میان مقام‌های ایران و فرستادگان آمریکا پس از ماه‌ها از طریق میانجی‌ها انجام شده بود. رویترز نیز این گفت‌وگوها را نشانه‌ای از امکان پیشرفت، هرچند بدون تغییر آشکار در مواضع دو طرف، توصیف کرد.

همچنین تنگه هرمز در برداشت رسانه‌های خارجی به یکی از کلیدهای فهم پیام پزشکیان تبدیل شده است. رویترز گزارش داد که هرمز اکنون یکی از کانون‌های اصلی اختلاف تهران و واشنگتن است و پزشکیان در سازمان ملل تأکید کرد نمی‌توان انتظار داشت همه از این آبراه بهره ببرند، در حالی که ایران از دسترسی به کشتیرانی محروم شود.

گاردین نیز برداشت مشابهی ارائه و ادعا کرد که پزشکیان در نیویورک به دنبال جلب حمایت همسایگان عرب ایران از پیشنهادهای تهران درباره آینده هرمز بوده است. در نتیجه، جمله او که «یا امنیت را با یکدیگر خواهیم ساخت، یا ناامنی را با یکدیگر تحمل خواهیم کرد» را می‌توان در خوانش رسانه‌های خارجی، نه فقط یک موضع‌گیری درباره امنیت ایران، بلکه پیامی به کشورهای عربی خلیج فارس درباره آینده ترتیبات امنیتی منطقه دانست.

چرا بازگشایی پرونده فلسطین ضروری بود؟

یکی از بخش‌هایی که در روایت رسانه‌های خارجی از سخنرانی پزشکیان برجسته شد، پیوند دادن بحران ایران با مسئله فلسطین و بحران مشروعیت نظم بین‌المللی بود.

پزشکیان مسئله فلسطین را صرفاً به‌عنوان موضوعی جداگانه در سیاست خارجی ایران مطرح نکرد، بلکه آن را نمونه‌ای از ناکامی سازوکارهای بین‌المللی در جلوگیری از رنج غیرنظامیان دانست و تأکید کرد که نمی‌توان از صلح سخن گفت اما فلسطین را نادیده گرفت. گاردین در پوشش زنده سخنرانی، همین بخش را در کنار هشدار پزشکیان درباره گسترش جنگ قرار داد و گزارش کرد که او وضعیت فلسطین را «زخم باز» بر وجدان جامعه بین‌المللی و نماد شکست سازوکارهای بین‌المللی در جلوگیری از رنج غیرنظامیان خوانده است.

از نگاه برخی رسانه‌های رژیم صهیونیستی اما همین بخش از سخنان پزشکیان در چارچوب متفاوتی تفسیر شد. جروزالم پست تمرکز ویژه‌ای بر انتقاد او از دوگانگی در برخورد با توان هسته‌ای ایران و اسرائیل گذاشت؛ پزشکیان در سازمان ملل گفت ایران خواهان سلاح هسته‌ای نیست اما حق برخورداری از فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای را نیز واگذار نخواهد کرد و همزمان این پرسش را مطرح کرد که چرا اسرائیل از سلاح هسته‌ای برخوردار است، اما ایران تحت فشار و تحریم قرار می‌گیرد؟ روزنامه تایمز اسرائیل نیز همین بخش را برجسته کرد و نوشت که پزشکیان در سخنرانی خود بر حفظ حق غنی‌سازی و فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز تأکید کرده است.

این واکنش‌ها نشان می‌دهد که در خوانش رسانه‌های صهیونیستی، بخش هسته‌ای سخنان پزشکیان یکی از نقاط اصلی پیام او بوده است؛ پیامی که تهران در آن تلاش می‌کند میان رد سلاح هسته‌ای و رد محدودیت بر برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز مرز روشنی ایجاد کند.

در کنار این موضوع، رسانه‌های آمریکایی نیز سخنان پزشکیان درباره فلسطین را در متن گسترده‌تر بحران منطقه‌ای قرار دادند. آسوشیتدپرس گزارش کرد که جنگ‌های خاورمیانه بر فضای مجمع عمومی سایه انداخته و موضوعاتی همچون جنگ ایران و آمریکا، غزه و مناقشه اسرائیل و فلسطین در مرکز گفت‌وگوهای سازمان ملل قرار گرفته است. لس‌آنجلس‌تایمز نیز سخنرانی پزشکیان را یک سخنرانی‌ در شرایط جنگی توصیف کرد که در آن رئیس‌جمهوری ایران، در کنار دفاع از مواضع تهران، نسبت به ادامه درگیری‌ها، اختلال در کشتیرانی و شکست مذاکرات هشدار داد.

از این منظر، طرح مسئله فلسطین در سخنرانی پزشکیان را نمی‌توان صرفاً تکرار یک موضع سنتی دانست؛ او تلاش کرد فلسطین را به آزمونی برای ادعای جامعه جهانی درباره صلح، حقوق بین‌الملل و حمایت از غیرنظامیان تبدیل کند.

در مجموع، بازتاب خارجی این بخش از سخنرانی نشان می‌دهد که پزشکیان تلاش کرد پیام خود را در دو سطح همزمان پیش ببرد؛ در سطح نخست، دفاع از موضع ایران درباره جنگ، برنامه هسته‌ای و حق دفاع و در سطح دوم، قرار دادن این مسائل در چارچوبی بزرگ‌تر از بحران فلسطین و استانداردهای دوگانه در اجرای حقوق بین‌الملل.

اینجاست که جمله او درباره اینکه «یا امنیت را با یکدیگر خواهیم ساخت، یا ناامنی را با یکدیگر تحمل خواهیم کرد» نیز معنای گسترده‌تری پیدا می‌کند؛ زیرا در روایت پزشکیان، امنیت پایدار منطقه فقط مسئله ایران و آمریکا نیست و بدون حل مسئله فلسطین و پایان دادن به آنچه او اجرای گزینشی قواعد بین‌المللی می‌داند، امکان رسیدن به صلح پایدار در غرب آسیا وجود ندارد.