هدررفت ۲۰ میلیارد لیتر بنزین با تردد وسایل نقلیه اسقاطی

بر اساس این برآورد، حدود ۲.۶ میلیون خودروی سواری و ۱۱ میلیون و ۳۹۵ هزار و ۳۳۸ دستگاه موتورسیکلت در گروه مورد بررسی قرار دارند. این دو گروه در مجموع نزدیک به ۱۴ میلیون وسیله نقلیه را تشکیل می‌دهند؛ ناوگانی که به دلیل سن بالا و مصرف سوخت بیشتر، نسبت به وسایل نقلیه جدیدتر بنزین بیشتری مصرف می‌کند.

در بخش خودروهای سواری، متوسط مصرف ۱۶ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر و پیمایش سالانه ۲۰ هزار کیلومتر در نظر گرفته شده است. بر این اساس، هر خودروی سواری مورد بررسی به طور متوسط سالانه حدود ۳۲۰۰ لیتر بنزین مصرف می‌کند و مجموع مصرف ۲.۶ میلیون دستگاه به حدود ۸.۳ میلیارد لیتر در سال می‌رسد.

موتورسیکلت‌ها نیز سهم بالایی در این مصرف دارند. با فرض پیمایش سالانه ۱۵ هزار کیلومتر و متوسط مصرف ۷ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر، مصرف سالانه هر دستگاه حدود ۱۰۵۰ لیتر برآورد می‌شود. در نتیجه، مصرف ۱۱ میلیون و ۳۹۵ هزار و ۳۳۸ دستگاه موتورسیکلت در این گروه به حدود ۱۲ میلیارد لیتر در سال می‌رسد.

ترکیب این دو رقم، یعنی حدود ۸.۳ میلیارد لیتر مصرف خودروهای سواری و حدود ۱۲ میلیارد لیتر مصرف موتورسیکلت‌ها، مجموع مصرف سالانه ۲۰.۳ میلیارد لیتری را به دست می‌دهد. در مقایسه با مصرف سالانه حدود ۴۹.۳ میلیارد لیتر بنزین، می‌توان گفت وسایل نقلیه فرسوده مورد بررسی حدود ۴۱ درصد از این میزان مصرف را به خود اختصاص می‌دهندوسایل نقلیه فرسوده مورد بررسی حدود ۴۱ درصد از مصرف بنزین را به خود اختصاص می‌دهند. به بیان دیگر، بخش قابل توجهی از سوخت مصرفی کشور در ناوگانی مصرف می‌شود که هدف اصلی برنامه‌های نوسازی و اسقاط قرار گرفته است.

نوسازی پنج میلیون دستگاه چه اثری بر مصرف بنزین دارد؟

در چنین شرایطی، خروج بخشی از ناوگان فرسوده و جایگزینی آن با خودروها و موتورسیکلت‌های کم‌مصرف‌تر می‌تواند مستقیماً بر میزان مصرف بنزین اثر بگذارد. برآوردهای انجام‌شده نشان می‌دهد جایگزینی یک میلیون خودروی سواری فرسوده می‌تواند سالانه حدود ۱.۲ میلیارد لیتر از مصرف بنزین کم کند.

در بخش موتورسیکلت نیز خروج چهار میلیون دستگاه فرسوده و جایگزینی آنها با موتورسیکلت‌های جدیدتر، کم‌مصرف‌تر یا برقی، حدود ۲.۱ میلیارد لیتر صرفه‌جویی سالانه ایجاد می‌کند. بنابراین، در مجموع با نوسازی پنج میلیون وسیله نقلیه شامل یک میلیون خودرو و چهار میلیون موتورسیکلت، ظرفیت صرفه‌جویی سالانه حدود ۳.۳ میلیارد لیتر بنزین ایجاد خواهد شد.

البته این میزان صرفه‌جویی به معنای کاهش ۴۰ درصدی مصرف کل بنزین کشور نیست. نسبت ۳.۳ میلیارد لیتر به مصرف سالانه ۴۹.۳ میلیارد لیتر حدود ۶.۷ درصد است. عدد حدود ۴۰ درصد، سهم مصرف فعلی خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده از کل مصرف ۴۹.۳ میلیارد لیتری است. این تفکیک از نظر محاسباتی اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد نوسازی پنج میلیون دستگاه، در صورت تحقق کامل برآوردها، می‌تواند بخشی از مصرف موجود را کاهش دهد، نه اینکه به تنهایی کل سهم ناوگان فرسوده از مصرف سوخت را حذف کند.

مسئله فقط تعداد خودروهای فرسوده نیست

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که فرسودگی ناوگان در کنار روند رشد مصرف سوخت کشور قرار گیرد. در چنین شرایطی، افزایش تعداد وسایل نقلیه، رشد پیمایش و استفاده گسترده از خودروهای شخصی می‌تواند فشار بیشتری بر تقاضای بنزین وارد کند. در مقابل، کاهش مصرف از طریق بهبود فناوری و خروج خودروهای پرمصرف، یکی از مسیرهایی است که بدون کاهش مستقیم میزان جابه‌جایی، امکان کنترل بخشی از مصرف را فراهم می‌کند.

به همین دلیل، سیاست اسقاط صرفاً به معنای خارج‌کردن یک خودروی قدیمی از چرخه تردد نیست؛ بخش مهم‌تر ماجرا، جایگزینی وسیله فرسوده با محصولی است که مصرف سوخت پایین‌تری داشته باشد. اگر فرآیند اسقاط بدون فراهم‌شدن امکان نوسازی و تأمین مالی مناسب انجام شود، اثر آن بر کاهش مصرف بنزین محدود خواهد بود.

از سوی دیگر، تفاوت میان خودرو و موتورسیکلت در این محاسبات قابل توجه است. در خودروهای سواری، یک میلیون دستگاه نوسازی‌شده حدود ۱.۲ میلیارد لیتر کاهش مصرف ایجاد می‌کند، در حالی که جایگزینی چهار میلیون موتورسیکلت حدود ۲.۱ میلیارد لیتر صرفه‌جویی به همراه دارد. این اختلاف نشان می‌دهد تعداد بالای موتورسیکلت‌های فرسوده، در کنار الگوی پیمایش و مصرف آنها، بخش مهمی از ظرفیت کاهش مصرف سوخت را تشکیل می‌دهد.

صرفه‌جویی سوخت، یکی از آثار نوسازی است

در سال ۱۴۰۵، فرآیند اجرایی اسقاط خودروهای فرسوده وارد مرحله عملیاتی شده و ثبت درخواست متقاضیان در سامانه مربوط آغاز شده است. این فرآیند در چارچوب تکالیف برنامه هفتم پیشرفت و مقررات مربوط به ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو دنبال می‌شود.

باید توجه داشت که با وجود ظرفیت بالای صرفه‌جویی، تحقق این ارقام به میزان اجرای واقعی برنامه نوسازی وابسته است. مالکان خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده برای جایگزینی وسیله نقلیه خود نیازمند منابع مالی، تسهیلات و سازوکارهای شفاف برای اسقاط و دریافت گواهی هستند. از همین رو، افزایش ظرفیت مراکز اسقاط به تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده تحقق هدف پنج میلیون دستگاه باشد.

در همین حال، محمدصادق حاتمی رئیس ستاد نوسازی ناوگان حمل‌ونقل از بازنگری ارزش گواهی اسقاط خودروهای سواری خبر داد و گفت: ارزش هر گواهی در اردیبهشت‌ماه امسال از ۳۵ به ۶۰ میلیون تومان افزایش یافته است. با توجه به صدور سه گواهی برای هر خودروی فرسوده، ارزش گواهی اسقاط هر خودرو اکنون به ۱۸۰ میلیون تومان می‌رسدبا توجه به صدور سه گواهی برای هر خودروی فرسوده، ارزش گواهی اسقاط هر خودرو اکنون به ۱۸۰ میلیون تومان می‌رسد.

وی افزود: ارزش گواهی‌ها متناسب با قیمت خودروهای فرسوده، هزینه اسقاط و ارزش ضایعات به‌صورت شناور و توسط بخش خصوصی بازنگری خواهد شد. به گفته حاتمی، در صورت نبود گواهی اسقاط، قانون پرداخت عوارضی معادل یک‌ونیم درصد ارزش خودرو را پیش‌بینی کرده و هدف از تعیین قیمت گواهی، ایجاد صرفه اقتصادی برای مالکان به‌منظور خروج خودروهای فرسوده از چرخه تردد است.

بر این اساس کاهش مصرف بنزین تنها پیامد احتمالی خروج ناوگان فرسوده نیست. وسایل نقلیه قدیمی معمولاً علاوه بر مصرف بالاتر، آلایندگی بیشتری نیز ایجاد می‌کنند و هزینه نگهداری آنها برای مالکان افزایش می‌یابد. بنابراین، نوسازی ناوگان می‌تواند همزمان چند هدف را دنبال کند؛ از کاهش مصرف سوخت گرفته تا کاهش آلایندگی و بهبود ایمنی تردد که میزان تحقق این ظرفیت نیز به سرعت اسقاط، تأمین منابع مالی، توان مراکز اسقاط، دسترسی مالکان به وسیله جایگزین و اجرای مستمر برنامه‌های نوسازی بستگی دارد.