سبقت ترکیه و جهش صادراتی ایران در مبادلات تجاری

این رشد در شرایطی اتفاق افتاده که ارزش کل تجارت خارجی ایران از حدود ۵۴ میلیارد و ۶۶۶ میلیون دلار در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ به ۴۱ میلیارد و ۷۹۸ میلیون دلار در دوره مشابه سال جاری کاهش یافته است. بر همین اساس، سهم ترکیه از مجموع تجارت خارجی ایران نیز از ۱۳.۱ درصد به ۱۸.۹ درصد افزایش پیدا کرده است.

البته افزایش سهم ترکیه تنها ناشی از رشد مبادلات دوجانبه نیست و کاهش ارزش تجارت ایران با سایر شرکای تجاری نیز در ارتقای این سهم تأثیر داشته است.

تغییر ترکیب تجارت؛ صادرات از واردات پیشی گرفت

یکی از مهم‌ترین تحولات تجارت ایران و ترکیه در نیمه نخست سال جاری، تغییر ترکیب مبادلات دو کشور به نفع صادرات ایران بوده است.

در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴، واردات ایران از ترکیه ۶۱.۷ درصد و صادرات به این کشور ۳۸.۳ درصد از ارزش تجارت دوجانبه را تشکیل می‌داد. اما در دوره مشابه سال ۱۴۰۵، سهم صادرات ایران به ۵۴.۱ درصد افزایش یافت و سهم واردات به ۴۵.۹ درصد کاهش پیدا کرد.

بررسی جزئیات صادرات نشان می‌دهد ارزش کالاهای صادرشده از ایران به ترکیه از ۲ میلیارد و ۷۴۴ میلیون دلار در نیمه نخست سال گذشته به ۴ میلیارد و ۲۸۴ میلیون دلار در شش‌ماهه نخست امسال رسیده استارزش کالاهای صادرشده از ایران به ترکیه از ۲ میلیارد و ۷۴۴ میلیون دلار در نیمه نخست سال گذشته به ۴ میلیارد و ۲۸۴ میلیون دلار در شش‌ماهه نخست امسال رسیده است. به این ترتیب، صادرات ایران حدود یک میلیارد و ۵۴۰ میلیون دلار افزایش یافته و رشد ۵۶.۱ درصدی را ثبت کرده است.

این عملکرد در حالی رقم خورده که ارزش کل صادرات ایران در همین دوره حدود ۲۵ درصد کاهش داشته و صادرات به ترکیه برخلاف روند عمومی صادرات کشور، با افزایش قابل توجه همراه بوده است.

از سوی دیگر، وزن کالاهای صادراتی به ترکیه نیز از حدود ۵ میلیون و ۵۷ هزار تن به ۷ میلیون و ۱۷۲ هزار تن رسیده که نشان‌دهنده رشد ۴۱.۸ درصدی است. همچنین متوسط ارزش گمرکی هر تن کالای صادراتی از حدود ۵۴۳ دلار در دوره مشابه سال گذشته به ۵۹۷ دلار افزایش یافته است.

مقایسه این شاخص‌ها نشان می‌دهد بخش عمده رشد ارزش صادرات به ترکیه ناشی از افزایش حجم کالاهای صادرشده بوده است؛ به‌طوری‌که برآوردها حاکی از آن است که حدود سه‌چهارم افزایش ارزش صادرات با رشد وزن کالاها ارتباط دارد و بخش باقی‌مانده به افزایش متوسط ارزش واحد صادراتی مربوط می‌شود.

کاهش ۱۸ درصدی واردات با وجود افزایش وزن کالاها

در سمت مقابل، واردات ایران از ترکیه در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ از نظر ارزشی کاهش یافته است. ارزش واردات از ۴ میلیارد و ۴۲۹ میلیون دلار در شش‌ماهه نخست سال گذشته به ۳ میلیارد و ۶۳۰ میلیون دلار در مدت مشابه امسال رسیده که معادل حدود ۷۹۹ میلیون دلار و ۱۸ درصد کاهش است.

با این حال، بررسی وزن کالاهای وارداتی تصویر متفاوتی از روند واردات ارائه می‌دهد. وزن واردات از ترکیه نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه از حدود ۳ میلیون و ۶۲۶ هزار تن به ۳ میلیون و ۸۱۰ هزار تن افزایش یافته است؛ به این ترتیب، وزن کالاهای وارداتی ۵.۱ درصد رشد داشته است.

همزمان با افزایش وزن و کاهش ارزش واردات، متوسط ارزش گمرکی هر تن کالای وارداتی نیز از حدود یک‌هزار و ۲۲۲ دلار به ۹۵۳ دلار رسیده استمتوسط ارزش گمرکی هر تن کالای وارداتی از حدود یک‌هزار و ۲۲۲ دلار به ۹۵۳ دلار رسیده است.

این تفاوت نشان می‌دهد کاهش ارزش واردات لزوماً به معنای کاهش حجم کالاهای واردشده یا افت یکسان قیمت محصولات نیست و تغییر ترکیب کالاهای وارداتی، از جمله افزایش سهم کالاهای سنگین‌تر با ارزش واحد پایین‌تر، می‌تواند در کاهش متوسط ارزش هر تن مؤثر باشد.

تراز تجاری ایران با ترکیه مثبت شد

مجموع افزایش صادرات و کاهش واردات موجب شد تراز تجاری ایران با ترکیه پس از ثبت کسری قابل توجه در نیمه نخست سال گذشته، در شش‌ماهه نخست امسال مثبت شود.

بر اساس آمارهای منتشرشده، ایران در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ با ترکیه یک میلیارد و ۶۸۵ میلیون دلار کسری تجاری داشت؛ اما در دوره مشابه سال ۱۴۰۵، این وضعیت تغییر کرد و تراز تجاری دو کشور به مازاد ۶۵۴ میلیون دلار رسید.

به این ترتیب، تراز تجاری ایران با ترکیه حدود ۲ میلیارد و ۳۳۹ میلیون دلار بهبود یافته است. از این میزان بهبود، حدود یک میلیارد و ۵۴۰ میلیون دلار ناشی از افزایش صادرات و حدود ۷۹۹ میلیون دلار حاصل کاهش واردات بوده است.

بر این اساس، حدود ۶۶ درصد بهبود تراز تجاری از محل افزایش صادرات و ۳۴ درصد آن از محل کاهش واردات رقم خورده است. بنابراین، رشد صادرات ایران مهم‌ترین عامل تبدیل کسری تجاری به مازاد در مبادلات با ترکیه محسوب می‌شود.

ترکیه نخستین مقصد صادراتی ایران شد؛ تراز تجاری مثبت ۶۵۴ میلیون دلار

ترکیه نخستین مقصد صادراتی ایران شد

تحولات تجارت دوجانبه ایران و ترکیه موجب تغییر جایگاه این کشور در میان مقاصد صادراتی ایران نیز شده است.

در نیمه نخست سال ۱۴۰۴، ترکیه پس از چین، عراق و امارات متحده عربی، چهارمین مقصد صادراتی ایران بود؛ اما در شش‌ماهه نخست امسال با افزایش صادرات به این کشور و کاهش صادرات به سه مقصد عمده دیگر، ترکیه به رتبه نخست مقاصد صادراتی ایران صعود کرد.

طبق آمار گمرک، ارزش صادرات ایران به چین در این دوره ۵۲.۵ درصد، به امارات متحده عربی ۴۹.۴ درصد و به عراق ۳۰ درصد کاهش یافته است. در مقابل، صادرات ایران به ترکیه ۵۶.۱ درصد افزایش داشته و به ۴ میلیارد و ۲۸۴ میلیون دلار رسیده است.

در نتیجه، سهم ترکیه از کل ارزش صادرات ایران نیز از ۱۰.۶ درصد در نیمه نخست سال گذشته به ۲۲ درصد در شش‌ماهه نخست امسال افزایش یافته استسهم ترکیه از کل ارزش صادرات ایران نیز از ۱۰.۶ درصد در نیمه نخست سال گذشته به ۲۲ درصد در شش‌ماهه نخست امسال افزایش یافته است.

البته ارتقای جایگاه ترکیه صرفاً به رشد صادرات به این کشور محدود نمی‌شود و افت صادرات به سایر مقاصد عمده نیز در این تغییر رتبه نقش داشته است؛ موضوعی که اهمیت تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی و حفظ دسترسی به بازار ترکیه را بیشتر می‌کند.

در مجموع تجارت خارجی نیز ترکیه جایگاه دومین شریک تجاری ایران را به دست آورده است. در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵، امارات متحده عربی با ۸ میلیارد و ۹۸۲ میلیون دلار در رتبه نخست قرار داشت و ترکیه با ۷ میلیارد و ۹۱۴ میلیون دلار و چین با ۷ میلیارد و ۸۰۸ میلیون دلار به ترتیب رتبه‌های دوم و سوم را به خود اختصاص دادند.

فاصله ارزش تجارت ایران با ترکیه و چین تنها حدود ۱۰۶ میلیون دلار بوده است؛ بنابراین تغییرات نسبتاً محدود در مبادلات دوره‌های بعد می‌تواند جایگاه این دو کشور را جابه‌جا کند.

در بخش واردات نیز ترکیه همچنان پس از امارات متحده عربی و چین، سومین مبدأ وارداتی ایران محسوب می‌شود.

بازرگان در صدر گمرکات صادراتی و وارداتی به ترکیه

بررسی جزئیات گمرکی تجارت ایران و ترکیه نشان می‌دهد گمرک بازرگان مهم‌ترین مبادی ثبت صادرات به این کشور بوده است. در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵، از مجموع ۴ میلیارد و ۲۸۴ میلیون و ۲۰ هزار دلار صادرات ایران به ترکیه، یک میلیارد و ۶۴۳ میلیون و ۶۳۰ هزار دلار در گمرک بازرگان ثبت شده است. به این ترتیب، بازرگان با سهم ۳۸.۳ درصدی در رتبه نخست گمرکات صادراتی قرار دارد.

پس از بازرگان، گمرک تبریز با ۲۹۳ میلیون و ۸۸۰ هزار دلار، منطقه ویژه اقتصادی لامرد با ۲۸۵ میلیون و ۴۷۰ هزار دلار، منطقه ویژه اقتصادی رفسنجان با ۲۶۶ میلیون و ۸۶۰ هزار دلار و گمرک غرب تهران با ۱۸۰ میلیون و ۵۲۰ هزار دلار در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند.

این پنج گمرک در مجموع ۵۸.۱ درصد از ارزش صادرات ایران به ترکیه را به خود اختصاص داده‌اند و سهم سایر گمرکات نیز یک میلیارد و ۷۹۵ میلیون و ۶۶۰ هزار دلار، معادل ۴۱.۹ درصد بوده استپنج گمرک در مجموع ۵۸.۱ درصد از ارزش صادرات ایران به ترکیه را به خود اختصاص داده‌اند و سهم سایر گمرکات نیز یک میلیارد و ۷۹۵ میلیون و ۶۶۰ هزار دلار، معادل ۴۱.۹ درصد بوده است.

در بخش واردات نیز منطقه ویژه اقتصادی بندر امام خمینی(ره) با ۷۲۴ میلیون و ۸۰۰ هزار دلار، بزرگ‌ترین مبدأ ثبت واردات از ترکیه بوده است. پس از آن، گمرک بازرگان با ۴۳۳ میلیون و ۷۲۰ هزار دلار، گمرک تهران با ۳۴۸ میلیون و ۳۸۰ هزار دلار، منطقه آزاد شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) با ۳۲۹ میلیون و ۸۵۰ هزار دلار و منطقه آزاد مازندران ـ امیرآباد با ۲۲۸ میلیون و ۶۵۰ هزار دلار قرار دارند.

مجموع ارزش واردات ثبت‌شده در این پنج گمرک به حدود ۲ میلیارد و ۶۵ میلیون و ۴۰۰ هزار دلار می‌رسد که معادل ۵۶.۹ درصد کل واردات ایران از ترکیه است. سایر گمرکات نیز یک میلیارد و ۵۶۶ میلیون و ۵۷۰ هزار دلار، معادل ۴۳.۱ درصد از واردات را ثبت کرده‌اند.

تفاوت وزن و ارزش واردات ثبت‌شده در گمرکات مختلف نیز نشان می‌دهد ترکیب کالاهای وارداتی در مبادی گمرکی یکسان نیست؛ برای نمونه، ارزش واردات ثبت‌شده در شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) در مقایسه با وزن آن بالاست، در حالی که در بندر امام خمینی(ره) وزن محموله‌های وارداتی بیشتر است.

ترکیه نخستین مقصد صادراتی ایران شد؛ تراز تجاری مثبت ۶۵۴ میلیون دلار

افزایش ۲۶.۵ درصدی وزن مبادلات و رشد تردد در مرز بازرگان

افزایش تجارت ایران و ترکیه تنها در ارزش مبادلات منعکس نشده و وزن کالاهای مبادله‌شده میان دو کشور نیز رشد قابل توجهی داشته است.

مجموع وزن صادرات و واردات ایران و ترکیه از حدود ۸ میلیون و ۶۸۳ هزار تن در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به حدود ۱۰ میلیون و ۹۸۲ هزار تن در دوره مشابه سال ۱۴۰۵ رسیده است. این میزان نشان‌دهنده افزایش حدود ۲ میلیون و ۲۹۹ هزار تنی و رشد ۲۶.۵ درصدی وزن مبادلات است.

افزایش حجم جابه‌جایی کالا، نیاز به ظرفیت بیشتر در بخش حمل‌ونقل، تخلیه و بارگیری، انبارداری و خدمات گمرکی را برجسته می‌کند؛ به‌ویژه آنکه آمار مرزی نیز از افزایش تردد در گذرگاه بازرگان حکایت دارد.

بر اساس آمار عملکرد گذرگاه‌های مرزی، در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ تعداد ۱۲۴ هزار و ۶۸۴ تردد وسیله نقلیه در مرز بازرگان ثبت شده است. این رقم در مقایسه با ۹۳ هزار و ۸۸ تردد در مدت مشابه سال گذشته، ۳۳.۹ درصد افزایش داشته استدر شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ تعداد ۱۲۴ هزار و ۶۸۴ تردد وسیله نقلیه در مرز بازرگان ثبت شده است. این رقم در مقایسه با ۹۳ هزار و ۸۸ تردد در مدت مشابه سال گذشته، ۳۳.۹ درصد افزایش داشته است.

بازرگان در این دوره ۷۹.۷ درصد از مجموع تردد وسایل نقلیه ثبت‌شده در سه مرز بازرگان، رازی و سرو را به خود اختصاص داده است.

همچنین تناژ ترانزیت ورودی از این گذرگاه ۲۵۹ هزار و ۴۷۴ تن افزایش یافته و سهم بازرگان از مجموع ترانزیت ورودی این سه مرز به ۸۵.۳ درصد رسیده است.

تمرکز بالای تردد وسایل نقلیه و ترانزیت ورودی در مرز بازرگان، ضرورت توجه به ظرفیت پذیرش کامیون‌ها، کاهش زمان انتظار، توسعه زیرساخت‌های مرزی و هماهنگی عملیاتی میان دو سوی مرز را افزایش می‌دهد. البته آمار وزن کل تجارت و ثبت گمرکی کالاها به‌تنهایی برای تعیین سهم واقعی هر مسیر حمل‌ونقل کافی نیست.

پایداری رشد تجارت با ترکیه در گرو تنوع صادرات و تقویت زیرساخت‌ها

مجموع تحولات تجارت ایران و ترکیه در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ از تقویت جایگاه این کشور در تجارت خارجی ایران حکایت دارد؛ با این حال، بررسی جزئیات آمار نشان می‌دهد برای ارزیابی پایداری این روند باید علاوه بر ارزش مبادلات، به ترکیب کالاهای صادراتی و وارداتی، استمرار تقاضا و ظرفیت‌های حمل‌ونقلی نیز توجه کرد.

بنابراین هرچند تجارت ایران و ترکیه در نیمه نخست امسال برخلاف روند کاهشی تجارت خارجی کشور رشد کرده و تراز تجاری نیز به نفع ایران تغییر یافته است، اما حفظ این دستاوردها به رفع موانع تجاری، تنوع‌بخشی به صادرات، شناخت کالاهای مؤثر در رشد مبادلات و تقویت زیرساخت‌های مرزی، به‌ویژه در گذرگاه بازرگان، وابسته خواهد بود.