بحران تراشه: بازار الکترونیک در تب و تاب

به عقیده کارشناسان، پیامد این تحول تنها افزایش قیمت محصولات نیست و الگوی رقابت میان تولیدکنندگان، رفتار خرید مصرف‌کنندگان و حتی ترکیب برندهای برنده و بازنده بازار نیز در حال تغییر است. بررسی همزمان گزارش‌های موسسات تحقیقاتی «Counterpoint Research» و «Omdia» و «TrendForce» نشان می‌دهد که صنعت تجهیزات الکترونیک مصرفی وارد مرحله‌ای شده که در آن دسترسی به ظرفیت تولید تراشه به مهم‌ترین مزیت رقابتی شرکت‌ها بدل گشته است.

بحران حافظه؛ نقطه آغاز زنجیره افزایش قیمت

ریشه اصلی بحران کنونی را باید در تغییر اولویت صنعت تراشه جست‌وجو کرد. رشد انفجاری سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی باعث شده بخش بزرگی از ظرفیت تولید حافظه‌های «DRAM» و «NAND» به تولید حافظه‌های پیشرفته «HBM» و تجهیزات مراکز داده اختصاص یابد. در نتیجه، عرضه حافظه مورد نیاز گوشی‌های هوشمند و رایانه‌های شخصی به شدت محدود شده و قیمت قراردادهای این حوزه در سال ۲۰۲۶ با افزایش دو رقمی متوالی روبه‌رو شده است. شرکت تحقیقاتی «TrendForce» پیش‌بینی می‌کند که ارزش قراردادهای «DRAM» در سه‌ماهه سوم سال ۲۰۲۶ بین ۱۳ تا ۱۸ درصد و قیمت «NAND Flash» بین ۱۰ تا ۱۵ درصد دیگر افزایش یابد. این در حالی است که سرعت رشد نسبت به ماه‌های قبل کاهش یافته و بازار مصرف به مرز تعادل نسبی نزدیک می‌شود.

همزمان، مؤسسه «Counterpoint» نیز گزارش می‌دهد که قیمت حافظه‌های «LPDDR۴» و «LPDDR۵» نسبت به پایان سال ۲۰۲۵ تا حدود سه برابر افزایش یافته است. این رقم مستقیماً هزینه تولید گوشی‌های هوشمند را بالا برده و به یکی از شدیدترین شوک‌های عرضه تاریخ این صنعت تبدیل شده است. ویژگی این بحران آن است که برخلاف رکودهای گذشته، کاهش قیمت یا اصلاح سیاست‌های فروش نمی‌تواند آن را برطرف کند، زیرا منشأ آن کمبود ظرفیت تولید است و ارتباطی با ضعف تقاضا ندارد.

فروش کمتر، قیمت بیشتر؛ پارادوکس بازار دیجیتال

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بازار در سال ۲۰۲۶ شکل‌گیری همزمان دو روند متضاد است. بر همین اساس، قیمت‌ها با سرعت افزایش می‌یابند، اما حجم فروش کاهش پیدا می‌کند. «Counterpoint» پیش‌بینی می‌کند که عرضه جهانی گوشی‌های هوشمند با افت ۱۳.۹ درصدی به حدود ۱.۰۸ میلیارد دستگاه برسد که پایین‌ترین سطح بازار از سال ۲۰۱۳ محسوب می‌شود.

علاوه بر بازار تلفن همراه، حوزه رایانه‌های شخصی نیز مسیر مشابهی را طی می‌کند. «TrendForce» کاهش ۱۳.۶ درصدی عرضه جهانی نوت‌بوک‌ها را برای سال ۲۰۲۶ پیش‌بینی کرده و وبگاه تحلیلی «Omdia» نیز از افت ۳.۶ درصدی بازار رایانه‌های شخصی در سه‌ماهه دوم سال خبر می‌دهد. این کاهش در شرایطی رخ می‌دهد که بسیاری از تولیدکنندگان ناچار شده‌اند قیمت محصولات خود را بین ۲۰ تا ۴۰ درصد نسبت به سال گذشته افزایش دهند تا هزینه قطعات را جبران کنند.

بر اساس داده‌های مذکور، می‌توان نتیجه گرفت بازار وارد چرخه‌ای شده است که افزایش درآمد اسمی شرکت‌ها الزاماً به معنای رشد فروش نیست. بخش مهمی از درآمد ناشی از افزایش قیمت محصولات است، در حالی که تعداد واقعی دستگاه‌های فروخته‌شده کاهش یافته است.

تغییر رفتار خرید؛ مصرف‌کننده محتاط‌تر از همیشه

افزایش قیمت ابزارهای دیجیتال، رفتار خرید مشتریان را نیز به شکل محسوسی تغییر داده است. برخلاف سال‌های گذشته که افزایش قیمت معمولاً موجب تسریع خرید می‌شد، اکنون مصرف‌کنندگان بیش از هر زمان دیگری خرید خود را به تعویق می‌اندازند. «Omdia» گزارش می‌دهد بیش از نیمی از شرکای کانال فروش «B۲B» اعلام کرده‌اند مشتریان برنامه نوسازی سخت‌افزار خود را تا زمان تثبیت بازار به تعویق انداخته‌اند و بخشی از مشتریان نیز پروژه‌های خرید را به طور کامل لغو کرده‌اند.

در بازار مصرف‌کننده نیز نشانه‌های مشابهی دیده می‌شود. «TrendForce» از افزایش عمر چرخه تعویض لپ‌تاپ خبر می‌دهد. بر همین اساس، کاربران مدت بیشتری از دستگاه فعلی خود استفاده می‌کنند و تنها در صورت ضرورت اقدام به خرید خواهند کرد. همین گزارش تأکید می‌کند حساسیت قیمتی در محصولات میان‌رده و اقتصادی به شدت افزایش یافته است و این بخش بیشترین افت تقاضا را تجربه می‌کند.

از سوی دیگر، برآوردها نشان می‌دهد که بازار گوشی‌های هوشمند نیز همین مسیر را طی می‌کند. گزارش «Omdia» پیش‌بینی می‌کند بخش بزرگی از خریداران بازار انبوه خرید خود را به تعویق بیندازند، به مدل‌های ارزان‌تر روی آورند، از روش‌های تأمین مالی استفاده کنند یا به سمت گوشی‌های بازسازی‌شده حرکت کنند.

برندگان و بازندگان بحران بازار

بحران تراشه همه شرکت‌ها را به یک اندازه تحت تأثیر قرار نداده است. بر اساس برآوردهای صورت گرفته، شرکت‌هایی که زنجیره تأمین قدرتمندتر، حاشیه سود بالاتر و دسترسی مطمئن‌تری به حافظه دارند، توانسته‌اند سهم بازار خود را به صورت نسبی حفظ یا حتی افزایش دهند.

بر اساس گزارش «Omdia»، اپل و سامسونگ برخلاف روند نزولی بازار، در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ سهم بازار خود را افزایش داده‌اند. سامسونگ با ۲۲ درصد سهم بازار همچنان بزرگ‌ترین تولیدکننده گوشی هوشمند باقی مانده و اپل نیز بهترین عملکرد تاریخی خود را در سه‌ماهه دوم ثبت کرده است. ثبات نسبی قیمت آیفون در بخش عمده نیمه نخست سال ۲۰۲۶ و دسترسی پایدارتر این دو شرکت به زنجیره تأمین، مهم‌ترین عامل این موفقیت ارزیابی می‌شود.

در مقابل، بیشترین آسیب متوجه برندهایی شده است که وابستگی بیشتری به بازار اقتصادی دارند. «Counterpoint» در گزارش خود کاهش ۲۸ درصدی ارسال سالانه شیائومی و افت ۳۲ درصدی برند «Transsion» را پیش‌بینی می‌کند و حاشیه سود پایین این شرکت‌ها امکان جذب افزایش هزینه قطعات را از بین برده است.

این تحول نشان می‌دهد مزیت رقابتی صنعت از «قیمت پایین» به «توان مدیریت زنجیره تأمین» تغییر کرده و احتمال تداوم آن حتی پس از پایان بحران نیز زیاد است.

رشد فزاینده بازار دست‌دوم

یکی از مهم‌ترین پیامدهای بحران کنونی، رشد سریع بازار تجهیزات بازسازی‌شده و دست‌دوم است. هنگامی که فاصله قیمت محصولات نو با توان خرید مصرف‌کنندگان افزایش می‌یابد، بازار ثانویه به مهم‌ترین مسیر حفظ تقاضا تبدیل می‌شود. «Counterpoint» رشد ۱۳ درصدی بازار گوشی‌های بازسازی‌شده در سال ۲۰۲۶ را پیش‌بینی کرده است. این بازار اکنون از یک گزینه جانبی به بخشی از ساختار اصلی صنعت تبدیل شده است.

این تحول تنها محدود به گوشی‌های هوشمند نیست. افزایش چرخه تعویض لپ‌تاپ، استقبال از محصولات بازسازی‌شده و توسعه برنامه‌های تعویض دستگاه توسط تولیدکنندگان، همگی بیانگر آن است که مصرف‌کنندگان بیش از گذشته به دنبال کاهش هزینه مالکیت هستند و خرید جدیدترین محصول به تدریج از اولویت خارج می‌شود.

جمع بندی

داده‌های منتشرشده توسط شرکت‌ها و مؤسسات پژوهشی «Counterpoint» و «TrendForce» و «Omdia» نشان می‌دهد بازار جهانی ابزارهای دیجیتال در حال تجربه یک تغییر ساختاری است که از دل بحران تراشه و حافظه شکل گرفته است. افزایش قیمت تراشه‌ها تنها هزینه تولید را بالا نبرده، بلکه قواعد رقابت را نیز بازنویسی کرده است. تولیدکنندگان بزرگ با زنجیره تأمین پایدار، سهم بیشتری از بازار را تصاحب می‌کنند. در مقابل، برندهای متکی بر بازار اقتصادی با کاهش سودآوری و افت فروش روبه‌رو هستند.

از سوی دیگر، مصرف‌کنندگان نیز رفتار خود را تغییر داده‌اند و در همین راستا، چرخه تعویض دستگاه طولانی‌تر شده، خریدها به تعویق افتاده، گرایش به محصولات بازسازی‌شده افزایش یافته و حساسیت نسبت به قیمت به بالاترین سطح خود در سال‌های اخیر رسیده است.

به باور کارشناسان، اگر روند فعلی تخصیص ظرفیت صنعت نیمه‌هادی به کاربردهای هوش مصنوعی ادامه یابد، بحران امروز را نباید یک نوسان مقطعی تلقی کرد، بلکه می‌توان آن را آغاز مرحله‌ای جدید در اقتصاد دیجیتال دانست که در آن دسترسی به تراشه، مهم‌ترین متغیر تعیین‌کننده قیمت، سهم بازار و حتی الگوی مصرف فناوری در جهان خواهد بود.