عملیات کربلای ۱؛ جایی که صدام مهریه فاو را در مهران جا گذاشت
فرهنگ و هنرنویسنده:فرشته نژادی۱۰ تیر ۱۴۰۵۱۱:۲۶1 دقیقه مطالعه
به گزارش خبرگزاری میهن نوین،در میانه دهه شصت، جبهه غرب کشور بار دیگر به یکی از حساسترین نقاط درگیری میان ایران و عراق تبدیل شد؛ جایی که شهر مهران، بهعنوان یک نقطه مرزی استراتژیک، در کانون توجه دو طرف قرار گرفت. پس از اشغال این شهر توسط ارتش عراق در اردیبهشت ۱۳۶۵، معادلات نظامی در منطقه دستخوش تغییر شد. اما چند هفته بعد، عملیاتی با نام «کربلای ۱» آغاز شد که نهتنها مهران را از اشغال خارج کرد، بلکه معادلات نظامی عراق در جبهه غرب را نیز با چالش جدی روبهرو ساخت.
این عملیات در تیرماه ۱۳۶۵ و با محوریت نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی طراحی و اجرا شد؛ عملیاتی که در نهایت به آزادسازی کامل شهر مهران و بازپسگیری ارتفاعات مهم قلاویزان انجامید.
مهران چرا مهم بود؟
مهران تنها یک شهر مرزی نبود؛ نقطهای بود که جغرافیای نظامی غرب کشور را به هم پیوند میداد. موقعیت آن در نزدیکی مرز بینالمللی، دسترسی به محورهای مواصلاتی ایلام–دهلران و تسلط بر ارتفاعات اطراف، این شهر را به یک گره عملیاتی تبدیل کرده بود.
از نگاه نظامی، کنترل مهران به معنای تسلط بر بخشی از خطوط تدارکاتی و دیدبانی در غرب کشور بود. همین موضوع باعث شد ارتش عراق پس از اشغال آن، به سرعت اقدام به ایجاد استحکامات گسترده شامل میدانهای مین، سنگرهای بتنی، خاکریزهای چندلایه و مواضع کمین در محورهای مختلف کند.
اشتباه محاسباتی در بغداد
اشغال مهران در اردیبهشت ۱۳۶۵ از سوی عراق، بیش از آنکه یک دستاورد نظامی پایدار باشد، یک اقدام سیاسیتبلیغاتی تلقی میشد. هدف اصلی، جبران شکست سنگین در فاو و بازسازی روحیه ارتش عراق بود.
اما واقعیت میدانی چیز دیگری را نشان میداد. برخی از فرماندهان عراقی نیز به این نکته اشاره داشتند که مهران، برخلاف فاو، فاقد ارزش اقتصادی و نظامی تعیینکننده است و اشغال آن نمیتواند توازن جنگ را تغییر دهد. با این حال، تصمیم سیاسی در بغداد بر ادامه حضور در این منطقه تأکید داشت.
چراغ سبز فرماندهی؛ تصمیم برای بازپسگیری
پس از اشغال مهران، موضوع بازپسگیری آن در دستور کار فرماندهان ایرانی قرار گرفت. در سطح کلان، تصمیمگیری درباره زمان و نحوه اجرای عملیات با بحثها و ارزیابیهای متعدد همراه بود.
در نهایت، با تأکید بر اهمیت راهبردی منطقه و ضرورت بازگرداندن کنترل مرز، دستور نهایی برای طراحی عملیات صادر شد. طرحریزی عملیات بر اساس شناسایی دقیق مواضع دشمن، تحلیل محورهای پیشروی و تعیین نقاط ضعف خطوط دفاعی عراق انجام گرفت.
هدف اصلی، محاصره نیروهای دشمن و قطع خطوط ارتباطی آنان در منطقه مهران و ارتفاعات اطراف بود.
کربلای ۱؛ آغاز در تاریکی شب
ساعت ۲۳:۳۰ شب نهم تیرماه ۱۳۶۵، عملیات کربلای ۱ با رمز «یا اباالفضل العباس ادرکنی» آغاز شد. این انتخاب رمز، نشاندهنده ماهیت اعتقادی و معنوی نیروهای عملکننده در این عملیات بود.
حمله در سکوت شب و با غافلگیری کامل دشمن آغاز شد. در ساعات اولیه، خطوط مقدم ارتش عراق در چند محور دچار فروپاشی شد و نیروهای ایرانی موفق شدند به تدریج به سمت شهر مهران پیشروی کنند.
عملیات در سه محور اصلی طراحی شده بود:
در محور جنوبی، ارتفاعات قلاویزان بهعنوان یکی از مهمترین مواضع دشمن هدف قرار گرفت. این منطقه به دلیل تسلط دیدبانی بر دشتهای اطراف، اهمیت حیاتی داشت.
در محور میانی، نیروها از محدوده رودخانه گاوی عبور کرده و تلاش کردند ارتباط بین یگانهای عراقی را مختل کنند.
در محور شمالی نیز جاده ایلام–مهران و منطقه باغ کشاورزی در دستور عملیات قرار گرفت تا امکان پشتیبانی و جابهجایی نیروهای دشمن محدود شود.
با آغاز حملات هماهنگ در محورهای مختلف، خطوط دفاعی ارتش عراق بهتدریج دچار اختلال شد. موانع متعدد شامل میدانهای مین، سیمخاردارها و سنگرهای بتنی، اگرچه پیشروی را کند میکرد، اما مانع توقف کامل عملیات نشد.
تا روز دوم عملیات، نیروهای ایرانی موفق شدند بخشهایی از شهر مهران را آزاد کنند. شدت فشار عملیات باعث شد ارتش عراق در برخی نقاط مجبور به عقبنشینی تاکتیکی شود.
پس از آزادسازی اولیه شهر، تمرکز عملیات به ارتفاعات قلاویزان منتقل شد. این ارتفاعات که مشرف بر منطقه بودند، نقش کلیدی در تثبیت کامل عملیات داشتند.
درگیریها در این منطقه شدیدتر و پیچیدهتر شد. استفاده از آتش سنگین، کمینهای متعدد و مقاومت یگانهای عراقی باعث شد نبرد در این مرحله فرسایشیتر شود.
با این حال، نیروهای ایرانی به تدریج موفق شدند کنترل این ارتفاعات را نیز در اختیار بگیرند. در جریان پیشروی، عبور از موانع مهندسی دشمن یکی از سختترین مراحل عملیات بود. میدانهای مین و سیمخاردارهای چندلایه، مسیرهای اصلی را مسدود کرده بودند.
در همین شرایط، یگانهای تخریب با ازخودگذشتگی مسیر را برای پیشروی سایر نیروها باز کردند. این بخش از عملیات، یکی از پرتنشترین و در عین حال تعیینکنندهترین لحظات کربلای ۱ محسوب میشود.
ورود به شهر؛ لحظه تغییر معادله
با شکسته شدن خطوط دفاعی، نیروهای ایرانی وارد شهر مهران شدند. درگیریهای پراکنده در داخل شهر ادامه داشت، اما ساختار دفاعی دشمن عملاً فروپاشیده بود.
در روز دوم، کنترل شهر بهطور کامل در اختیار نیروهای ایرانی قرار گرفت. این نقطه، یکی از لحظات تعیینکننده عملیات به شمار میرود.
پس از تثبیت اولیه، ارتش عراق ناچار به عقبنشینی گسترده از شهر مهران شد. تلاش برای حفظ مواضع در ارتفاعات نیز در روزهای بعد با شکست مواجه شد.
تا روز نوزدهم تیرماه، منطقه عملیاتی بهطور کامل پاکسازی و تثبیت شد.
هزینههای سنگین؛ آمار یک شکست
بر اساس گزارشهای میدانی، ارتش عراق در این عملیات متحمل خسارات سنگینی شد. انهدام دهها تانک و نفربر، از بین رفتن تجهیزات زرهی و کشته و زخمی شدن هزاران نیروی نظامی، بخشی از نتایج این نبرد بود.
در مقابل، نیروهای ایرانی نیز با غنیمتگیری گسترده تجهیزات نظامی، توان رزمی خود را در منطقه تقویت کردند.
عملیات کربلای ۱ بازتاب گستردهای در رسانههای بینالمللی داشت. برخی رسانهها از عقبنشینی سنگین ارتش عراق و از دست رفتن کنترل مهران خبر دادند.
این عملیات آنقدر مهم و حیاتی بود که روزنامه گاردین درباره آن نوشت: «عراق با ۲۵۰۰ کشته از شهر مهران عقبنشینی کرده است. شش هفته پیش وقتی دولت عراق به مهران دست یافت با شلیک ۲۱ توپ و تظاهرات خیابانی این پیروزی را جشن گرفت، اما اینک در یک اطلاعیه مأیوسانه و بیسروصدا اعتراف میکند که نیروهای ایران علاوه بر تصرف مهران به مرز بینالمللی رسیدهاند.»
برخی از اسناد و روایتهای عراقی نیز نشان میدهد که اشغال مهران نتوانست اهداف تعیینشده در بغداد را محقق کند. در برخی نقلقولها، به فروپاشی روحیه نیروهای عراقی و شکست در تحقق اهداف نظامی اشاره شده است.
جمله معروف «مهران مهریه فاو است» که از سوی صدام مطرح شد، در نهایت بیش از آنکه یک استراتژی باشد، به یک شعار سیاسی تبدیل شد.
عملیات کربلای ۱ در نهایت بهعنوان یکی از عملیاتهای موفق تهاجمی سپاه در دفاع مقدس شناخته میشود. این عملیات نهتنها منجر به آزادسازی یک شهر مرزی مهم شد، بلکه نشان داد توازن قدرت در جبهه غرب همچنان قابل تغییر است.
بازپسگیری مهران، تثبیت ارتفاعات قلاویزان و عقبنشینی ارتش عراق، این عملیات را به یکی از نقاط مهم تاریخ جنگ ایران و عراق تبدیل کرد.
