امام حسن (ع) پاسبان نهضت رسول الله در شرایط دشوار تاریخ

اینجا، نام پیامبر (ص) فقط یادآور یک تاریخ نیست؛ روایت مهربانی بی‌پایانی است که دل‌ها را به هم نزدیک می‌کند. پیامبر اکرم (ص) با اخلاقی سرشار از گذشت و کرامت، راه هدایت را از میان دل‌های خسته و جان‌های سرگشته گشودند.

مهربانی ایشان نه در کلام، که در رفتار با مردم، در شنیدن درد محرومان، در حرمت‌نهادن به انسان‌ها و در گشودن آغوش به روی آنان جلوه داشت؛ سیره‌ای که هنوز هم برای زندگی امروز، چراغ راه خانواده‌ها و جامعه است. در امتداد همین خورشید رحمت، امام حسن مجتبی (ع) ایستاده است؛ فرزندی از تبار پیامبر (ص) که شکوه علم، حلم و بزرگواری را در روزگاری پر از فتنه و پیمان‌شکنی، به نمایش گذاشت. سبط اکبر رسول خدا (ص)، در شرایطی که حقیقت در محاصره نیرنگ و وفاداری در معرض معامله بود، پاسدار راهی شد که از بعثت پیامبر (ص) آغاز شده بود.

امام حسن مجتبی (ع) پاسبان نهضت رسول‌الله (ص)

حجت‌الاسلام حسین اسکندری، استاد حوزه علمیه خراسان، در گفتگویی ضمن تسلیت سالروز رحلت پیامبر اکرم (ص) و شهادت امام حسن مجتبی (ع)، اظهار کرد: پیامبر اکرم (ص) مهم‌ترین وظیفه خود را تبیین امامت الهی در امتداد رسالت می‌دانستند و از همان دوران کودکی، جایگاه بلند امام حسن مجتبی (ع) را برای جامعه اسلامی روشن می‌کردند. نبی مکرم اسلام (ص) در نام‌گذاری فرزندان امیرالمؤمنین علی (ع) نیز بر الهی‌بودن جایگاه آنان تأکید داشتند. در روایات آمده است که پیامبر (ص) مأمور شدند نام فرزندان هارون را بر فرزندان علی‌بن‌ابی‌طالب (ع) بگذارند و بر این اساس، نام‌های «شَبَر» و «شَبیر»، معادل حسن و حسین، برای این دو امام همام برگزیده شد.

این استاد حوزه علمیه بیان کرد: این مسئله صرفاً یک رخداد نمادین نیست، بلکه نشان‌دهنده آن است که امام حسن مجتبی (ع) شخصیتی الهی، برخوردار از شأنی والا و برگزیده پروردگار متعال است.

وی با اشاره به روایتی از دوران کودکی امام حسن (ع) گفت: در برخی گزارش‌ها آمده است که امام مجتبی (ع) در جمعی از مهاجران و انصار، با وقار و متانت به سوی پیامبر اکرم (ص) حرکت کردند. پیامبر (ص) با مشاهده ایشان فرمودند جبرئیل او را هدایت می‌کند و میکائیل او را همراهی می‌کند؛ سپس امام حسن (ع) را فرزند، پاره تن و نور چشم خود معرفی کردند. پیامبر اکرم (ص) در آن جمع، دست امام حسن مجتبی (ع) را گرفتند و با تعبیرهایی سرشار از محبت، ایشان را به حاضران معرفی کردند. این‌گونه رفتارها نشان می‌دهد که نبی مکرم اسلام (ص) در پی آن بودند تا جامعه جایگاه امامت، علم و منزلت الهی سبط اکبر خود را بشناسد.

اسکندری افزود: در روایتی دیگر، فردی اعرابی وارد مجلس پیامبر (ص) شد و سخنانی جسارت‌آمیز بر زبان آورد. پیامبر اکرم (ص) پاسخ‌گویی به او را به امام حسن مجتبی (ع) واگذار کردند و امام (ع) چنان پاسخی به او دادند که آن فرد در برابر حقیقت پیامبر اکرم (ص) قرار گرفت و متأثر شد. این رخداد نیز بیانگر جایگاه علمی و معنوی امام حسن (ع) در نگاه رسول خداست.

استاد حوزه علمیه خراسان با بیان اینکه امیرالمؤمنین علی (ع) نیز در مقاطع گوناگون بر امامت امام حسن مجتبی (ع) تصریح کردند، گفت: پس از شهادت امیرالمؤمنین (ع)، امام حسن مجتبی (ع) در میان مردم به امامت رسیدند؛ هرچند امامت ایشان انتخابی الهی بود، اما در بستر جامعه نیز مردم با ایشان بیعت کردند. امام حسن مجتبی (ع) پس از شهادت پدر بزرگوارشان، در سخنرانی خود فرمودند: «مَن عَرَفَنی فَقَد عَرَفَنی وَ مَن لَم یَعرِفنی فَأَنا الحَسَنُ بنُ مُحَمَّد»؛ هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر کس مرا نمی‌شناسد، بداند که من حسن، فرزند محمد هستم. حضرت با این بیان، نسبت خود را با پیامبر اکرم (ص) و جایگاه اهل‌بیت (ع) را یادآور شدند.

وی تصریح کرد: تأکید امام مجتبی (ع) بر معرفی خود به عنوان فرزند پیامبر (ص)، پاسخی به جریان‌هایی بود که پس از رحلت رسول خدا (ص) تلاش می‌کردند فرزندان حضرت زهرا (س) را از نسبت فرزندی با پیامبر اکرم (ص) جدا کنند و این پیوند را کمرنگ جلوه دهند. حتی در برخی گزارش‌ها آمده است که معاویه نیز در مجلسی، هنگامی که فردی قصد تحقیر امام حسن مجتبی (ع) را داشت، اذعان کرد که حسن‌بن‌علی (ع) از چشمه زلال علم محمدی بهره برده است و نمی‌توان در علم و سخن او خدشه‌ای وارد کرد.

اسکندری با اشاره به تلاش‌های تاریخی برای جدا نشان‌دادن نگاه امام حسن مجتبی (ع) از امیرالمؤمنین (ع) و امام حسین (ع)، گفت: برخی کوشیده‌اند چنین القا کنند که امام حسن (ع) از ابتدا با رویکرد جهادی امیرالمؤمنین (ع) یا امام حسین (ع) همراه نبودند، در حالی که این برداشت با واقعیت تاریخی و سیره آن حضرت همخوانی ندارد.

استاد حوزه علمیه خراسان افزود: امام حسن مجتبی (ع) در ماه‌های نخست حکومت خود، در برابر معاویه ایستادگی کردند و از مبارزه با جریان انحرافی او کوتاه نیامدند؛ اما زمانی که یاران حضرت سستی کردند، خیانت‌ها و پیمان‌شکنی‌ها گسترش یافت و زمینه ادامه نبرد از بین رفت، امام (ع) با تدبیری حکیمانه آتش‌بس را پذیرفتند. امام حسن مجتبی (ع) خود تصریح کردند که اگر این تصمیم اتخاذ نمی‌شد، معاویه شیعیان را از میان می‌برد و جریان فکری، اعتقادی و انسانی تشیع در معرض نابودی قرار می‌گرفت.

وی خاطرنشان کرد: صلح امام حسن مجتبی (ع) را نباید به معنای عقب‌نشینی از حق دانست؛ این تصمیم، پاسداری از نهضت رسول خدا (ص) و حفظ اسلام ناب در شرایطی دشوار بود. همان‌گونه که صلح حدیبیه در زمان پیامبر اکرم (ص) زمینه‌ساز پیروزی‌های بزرگ شد، آتش‌بس امام حسن (ع) نیز آثار و برکات فراوانی برای ماندگاری جریان امامت و تشیع به همراه داشت.

رحمت و عدالت، کلید فهم شخصیت پیامبر اسلام است

طاهره سیرجانی، استاد حوزه علمیه خراسان رضوی، در گفتگویی ضمن اشاره به ابعاد مختلف شخصیت پیامبر اکرم(ص) اظهار کرد: اگر بخواهیم شخصیت پیامبر اسلام را به‌صورت علمی تحلیل کنیم، باید ایشان را از ابعاد معنوی، اخلاقی، اجتماعی، مدیریتی و تمدنی مورد توجه قرار دهیم. حضرت محمد(ص) پیش از آنکه در جایگاه حکومت و رهبری اجتماعی قرار گیرد، در میان مردم به عنوان انسانی امین و راستگو شناخته می‌شد و همین مسئله از منظر تاریخی اهمیت فراوانی دارد، زیرا حتی مخالفان نیز اصل صداقت و امانت‌داری ایشان را انکار نمی‌کردند. پیامبر اسلام(ص) شخصیتی تک‌بعدی نداشت؛ ایشان در عین عبادت و ارتباط عمیق با خداوند، در متن جامعه حضور داشت، با مردم گفتگو می‌کرد، مشکلات آنان را می‌شنید، برای جامعه قانون و نظم ایجاد می‌کرد و برای ساختن جامعه‌ای اخلاقی و عادلانه تلاش داشت.

این استاد حوزه علمیه خراسان رضوی با بیان اینکه اخلاق در سیره پیامبر(ص) یک امر حاشیه‌ای نیست، تصریح کرد: اخلاق نبوی تنها به خوش‌رفتاری شخصی محدود نمی‌شود، بلکه منظومه‌ای کامل از صداقت، عدالت، گذشت، تواضع، وفاداری، مسئولیت‌پذیری و توجه به محرومان را در بر می‌گیرد و به همین دلیل، یکی از ارکان اصلی دعوت پیامبر اسلام(ص) به شمار می‌آید.

وی با اشاره به جایگاه رحمت در سیره نبوی گفت: رحمت در منطق پیامبر(ص) به معنای ضعف یا انفعال نیست، بلکه در کنار عدالت معنا پیدا می‌کند؛ پیامبر(ص) نسبت به یتیم، فقیر، کودک، خانواده و انسان گرفتار، رفتاری سرشار از محبت داشت، اما در برابر ظلم، فساد و تضییع حقوق مردم نیز بی‌تفاوت نبود.

سیرجانی با تبیین اهداف بعثت پیامبر اکرم(ص) بیان کرد: بعثت را نمی‌توان به یک هدف واحد تقلیل داد، بلکه رسالت پیامبر(ص) مجموعه‌ای از اهداف به‌هم‌پیوسته شامل توحید، تزکیه و تربیت انسان، تعلیم و آگاهی‌بخشی، اقامه عدالت و حفظ کرامت انسانی را دنبال می‌کرد.

این استاد حوزه علمیه خراسان رضوی درباره سیره اجتماعی و تمدنی پیامبر(ص) گفت: یکی از مهم‌ترین ابعاد سیره پیامبر این است که چگونه توانست جامعه‌ای قبیله‌ای و پراکنده را به جامعه‌ای منسجم و تمدن‌ساز تبدیل کند. پیامبر(ص) هویت انسان را از وابستگی صرف به قبیله، نژاد و ثروت جدا کرد و معیارهایی چون ایمان، تقوا و مسئولیت اخلاقی را مبنای ارزش‌گذاری قرار داد. همچنین پیامبر اسلام(ص) تنها به موعظه اکتفا نکرد، بلکه برای جامعه نهادسازی کرد، روابط اجتماعی را سامان داد، میان گروه‌های مختلف پیمان ایجاد کرد و مسئولیت‌های اجتماعی را مشخص ساخت تا عدالت از یک مفهوم ذهنی به یک واقعیت اجتماعی تبدیل شود.

وی با اشاره به ظرفیت‌های مدیریتی سیره نبوی گفت: پیامبر اسلام(ص) یک الگوی برجسته مدیریتی و رهبری نیز به شمار می‌رود، زیرا در اداره جامعه، هم آرمان‌گرا بود و هم واقع‌بین، بر اصول پای می‌فشرد و در عین حال شرایط اجتماعی را به‌خوبی می‌شناخت و از مشورت، تقسیم مسئولیت، ایجاد اعتماد و تربیت نیرو بهره می‌گرفت.

سیرجانی در ادامه با اشاره به پیوند سیره نبوی با مسائل روز افزود: پیامبر اسلام(ص) تنها متعلق به یک دوره تاریخی نیست، بلکه درباره پرسش‌هایی سخن گفته که همچنان برای انسان معاصر زنده و اساسی است؛ از نسبت انسان با خدا، اخلاق، عدالت و مسئولیت اجتماعی گرفته تا نحوه مقابله با فقر، تبعیض و بی‌عدالتی.

استاد حوزه علمیه خراسان درباره نیاز امروز جامعه به آموزه‌های پیامبر(ص) اظهار کرد: در عصر رسانه‌های اجتماعی، هوش مصنوعی و گسترش اطلاعات نادرست، یکی از مهم‌ترین آموزه‌های مورد نیاز، مسئولیت اخلاقی انسان در برابر سخن و اطلاعات است؛ انسان نباید هر خبری را صرفاً به دلیل جذابیت یا همسویی با دیدگاه شخصی خود منتشر کند، زیرا دروغ، تهمت، تحقیر، شایعه و تخریب دیگران با اخلاق نبوی سازگار نیست.

وی با اشاره به پیام سیره نبوی برای نسل جوان گفت: پیامبر اسلام(ص) از جوانان، انسان‌های منفعل نمی‌خواست، بلکه خواهان نسلی باایمان، آگاه، اخلاقی، مسئول، عدالت‌خواه و امیدوار بود؛ نسلی که پیامبر را تنها در سطح مناسک و مراسم نشناسد، بلکه با مطالعه قرآن و سیره، منطق اخلاقی و انسانی ایشان را در زندگی فردی و اجتماعی خود جاری سازد.

سیره اخلاقی پیامبر(ص)؛ مهربانی‌ای که دل‌ها را دگرگون می‌کرد

زهرا ماشینی، مدیر مدرسه علمیه حضرت رقیه(س)، در گفتگویی، با نقل حکایتی از رفتار پیامبر اکرم(ص) با جوانی کافر، اظهار کرد: روزی پیامبر(ص) در مسجد حضور داشتند که جوانی با صدایی بلند و لحنی بی‌ادبانه سراغ پیامبر را گرفت. اصحاب، رسول خدا(ص) را به او معرفی کردند و آن جوان گفت از راه دور آمده، مسکن و غذا می‌خواهد. پیامبر اکرم(ص) از اصحاب پرسیدند آیا کسی می‌تواند او را به منزل برده و از وی پذیرایی کند، اما به دلیل شرایط دشوار اقتصادی، کسی نتوانست این مسئولیت را بپذیرد. از این رو، حضرت آن جوان را به منزل خود بردند. هنگامی که پیامبر(ص) از خانواده خود درباره غذای موجود در خانه پرسیدند، پاسخ شنیدند که غذای اندکی دارند و حتی برای سیر کردن یک فرد عادی نیز کافی نیست؛ اما پیامبر(ص) با مهربانی، غذا را مقابل آن جوان گذاشتند.

مدیر مدرسه علمیه حضرت رقیه(س) ادامه‌داد: جوان با لحن تند و صدایی بلند گفت که این مقدار غذا او را سیر نمی‌کند، اما پیامبر اکرم(ص) با آرامش فرمودند که هرچند این غذا او را سیر نخواهد کرد، دست‌کم از شدت گرسنگی‌اش می‌کاهد. پس از صرف غذا، پیامبر(ص) برای او بستر فراهم کردند. جوان نیمه‌شب خانه را ترک کرد، اما بت خود را جا گذاشت. هنگامی که رسول خدا(ص) به خانه بازگشتند، مشغول آماده‌سازی و تمیز کردن اتاق برای بازگشت آن جوان شدند. جوان برای برداشتن بت خود بازگشت و با دیدن پیامبر(ص) در حال تمیز کردن اتاق، شگفت‌زده شد و پرسید که چرا پیامبر امت، خود مشغول انجام این کار هستند. حضرت فرمودند: «این اتاق را برای تو آماده می‌کنم؛ زیرا چند روزی مهمان ما هستی.»

وی خاطرنشان کرد: همین برخورد کریمانه و اخلاق نیکوی پیامبر اکرم(ص)، دل جوان را دگرگون کرد و او اسلام آورد. این جوان که پیش‌تر با وجود غذای فراوان سیر نمی‌شد، پس از ایمان آوردن گفت که اکنون یک جرعه شیر نیز برای او کفایت می‌کند.

ماشینی تأکید کرد: این روایت نشان می‌دهد که خلق خوش پیامبر اکرم(ص) تنها یک رفتار فردی نبود، بلکه شیوه‌ای برای هدایت، جذب دل‌ها و ساختن انسان‌ها به شمار می‌رفت؛ سیره‌ای که امروز نیز باید در روابط خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی مورد توجه قرار گیرد.