اهمیت اثر حیدربابا در جمهوری آذربایجان

محمود شالویی – رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی – در این مراسم با گرامیداشت روز شعر و ادب پارسی و استاد شهریار، گفت: زبان هر ملتی بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت و اصالت فرهنگی آن ملت است و زبان فارسی نیز به دلیل پیشینه تاریخی و میراث گران‌سنگی که در دامان خود پرورانده، نقشی اساسی در انتقال اندیشه و فرهنگ ایرانی داشته است.

او افزود: اگر زبان فارسی در میان نبود، بسیاری از بزرگان ادب و حکمت ایران همچون فردوسی، مولوی، حافظ، سعدی، عطار، خیام و آثار و اندیشه‌های آنان به این گستردگی و ماندگاری به نسل‌های بعد منتقل نمی‌شد. حتی حکیمانی چون ابن‌سینا و سهروردی، با وجود رواج زبان عربی در حوزه علمی زمان خود، آثار فراوانی به فارسی پدید آوردند و نشان دادند که این زبان توانایی بیان مفاهیم عقلانی، حکمی، معرفتی و علمی را نیز دارد.

شالویی با تأکید بر اینکه اهمیت زبان فارسی تنها به زیبایی‌های زبانی و ادبی آن محدود نمی‌شود، اظهار کرد: این زبان در کنار ظرافت و آهنگ دلنشین خود، حامل اندیشه‌های بلند انسانی، عرفانی و معرفتی است و آثار بزرگی چون دیوان حافظ، مثنوی معنوی، گلستان و بوستان سعدی و آثار عطار نمونه‌های روشنی از این ظرفیت هستند.

رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ادامه داد: زبان فارسی با وجود همه تحولات و گسترش زبان‌های دیگر، همچنان پویایی و جایگاه خود را حفظ کرده و نسل‌های مختلف در ایران و دیگر نقاط جهان به آن می‌بالند. پاسداشت این زبان در حقیقت پاسداشت پیوند تاریخی و فرهنگی ایرانیان است.

وی در ادامه با گرامیداشت یاد شهریار گفت: شهریار در روزگار معاصر به چنان جایگاهی در شعر و ادب دست یافت که توانست مفاهیم دینی، معنوی، عاشقانه، انسانی و اجتماعی را در آثار خود به زیبایی بیان کند. دوزبانه بودن و آفرینش آثار ارزشمند در شعر فارسی و ترکی نیز از ویژگی‌های برجسته اوست. شهریار همچنان یکی از نامداران شعر فارسی است و نام و یاد او می‌تواند چراغی برای آینده فرهنگی و ادبی کشور باشد.

شهریار؛ شاعر برجسته جریان رمانتیک در شعر فارسی

در ادامه جمشید علیزاده – استاد زبان و ادبیات فارسی – با اشاره به جایگاه ویژه و منحصر به‌فرد «شهریار» در ادبیات ایران گفت: استاد شهریار از معدود شاعرانی است که در دو زبان فارسی و ترکی آذربایجانی، به آفرینش آثار برجسته و ماندگار دست یافته و از این حیث جایگاهی یگانه در تاریخ ادبیات ایران دارد. در گذشته نیز شاعران بزرگی مانند ناصرخسرو، مسعود سعد سلمان، خاقانی، سعدی و حافظ به بیش از یک زبان شعر گفته‌اند، اما معمولاً جایگاه و اهمیت آثار آنان در یکی از زبان‌ها بر زبان دیگر برتری داشته است. شهریار از این جهت متفاوت است که در هر دو زبان، نقطه عطفی به شمار می‌آید و شاهکارهای متعددی آفریده است.

علیزاده با اشاره به نوآوری شهریار در شعر فارسی گفت: شهریار در غزل فارسی نیز راهی تازه گشود و نوعی غزل عاطفی و واقع‌گرا پدید آورد که با غزل شاعران پیش از او قابل مقایسه نیست. این غزل‌ها به تجربه‌های شخصی شاعر و فوران عاطفی او متکی است. شهریار همچنین یکی از شاخص‌ترین چهره‌های جریان رمانتیک در شعر فارسی است و در منظومه‌هایی مانند «دو مرغ بهشتی»، «راز و نیاز»، «هذیان دل»، «قهرمانان استالینگراد» و «افسانه شب» این جریان را به اوج رساند.

علیزاده در ادامه به جایگاه شهریار در شعر ترکی اشاره کرد و گفت: «حیدربابایه سلام» از مهم‌ترین شاهکارهای شهریار در زبان ترکی آذربایجانی است که شهرتی گسترده یافته و به زبان‌های دیگر نیز ترجمه شده است. در نظر گرفتن مجموعه این ویژگی‌ها، می‌توان شهریار را بزرگ‌ترین شاعر دوزبانه تاریخ ادبیات ایران دانست؛ شاعری که در هر دو زبان، نقطه عطفی ایجاد کرد و آثار متنوع و ماندگاری آفرید.

شهریار؛ شاعری مردمی، دینی و میهن‌دوست

در ادامه علی‌اصغر شعردوست – پژوهشگر – با اشاره به نامگذاری ۲۷ شهریورماه به عنوان روز شعر و ادب پارسی و بزرگداشت استاد شهریار گفت: این مناسبت فرصتی است تا از زبان فارسی و جایگاه شعر در فرهنگ ایرانی یاد کنیم و در این میان، شهریار به دلیل توانایی‌های شگرف خود در دو عرصه شعر فارسی و ترکی، جایگاهی ویژه دارد. پیش از این، برای بسیاری از حوزه‌های فرهنگی و هنری کشور مناسبت‌ها و برنامه‌های مشخصی وجود داشت، اما شعر، با وجود جایگاه درخشان آن در فرهنگ ایرانی، روزی برای بزرگداشت نداشت. از این رو، پیشنهاد اختصاص روزی به شعر فارسی مطرح شد و در انتخاب این روز، با توجه به جایگاه شاعران بزرگ گذشته، انتخاب هر یک می‌توانست محل پرسش باشد؛ بنابراین در میان شاعران معاصر، شهریار به دلیل ویژگی‌های کم‌نظیرش انتخاب شد.

شعردوست با بیان اینکه شهریار از نظر محتوایی شاعری مردمی، دینی و اخلاق‌گراست، اظهار کرد: عشق به مردم، آموزه‌های دینی، حس میهن‌دوستی و نوع‌دوستی از ویژگی‌های برجسته شعر شهریار است و همین پیوند عمیق با زندگی و احساسات مردم، یکی از دلایل ماندگاری شعر اوست. شهریار شاعری بود که جهان را با شعر می‌دید و نگاه ژرف و گسترده او سبب شد آثارش در میان مردم نفوذی ماندگار پیدا کند. پیوند او با امور قدسی، به‌ویژه ارادت عمیقش به حضرت علی(ع)، نیز در ماندگاری و عمق آثارش نقش مهمی داشته است.

شعردوست همچنین به اشعار ترکی شهریار اشاره کرد و گفت: «حیدربابایه سلام» تنها بازتاب خاطرات کودکی این شاعر نیست، بلکه سرشار از فرهنگ عامه، عناصر فولکلور و مفاهیم دینی است و شهریار با این اثر راهی تازه در شعر ترکی گشود.

پیوند فرهنگی و ادبی ایران با آسیای مرکزی

ابراهیم خدایار – استاد دانشگاه تربیت مدرس – نیز در این برنامه با اشاره به پیوند تاریخی، فرهنگی و ادبی ایران با آسیای مرکزی گفت: بررسی نام‌ها و تحولات تاریخی این منطقه، از دوره اسطوره‌ای تا دوره‌های تاریخی، گواه روشنی بر پیوند عمیق ادبی و فرهنگی آن با ایران است. در اسطوره‌های ایرانی، این سرزمین «توران» نام داشته و ایران و توران در اصل دو برادر و هم‌خون معرفی شده‌اند؛ تصویری که در شعر معاصر تاجیکستان نیز بازتاب گسترده‌ای یافته است.

او افزود: خوارزم و سرزمین‌های پیرامون جیحون و سیحون در روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای، از مهم‌ترین خاستگاه‌های ایرانیان دانسته شده‌اند و حتی برخی پژوهشگران، ایران‌ویچ را با بخش‌هایی از همین منطقه تطبیق داده‌اند. این سرزمین در دوره هخامنشیان نیز یکی از ساتراپی‌های امپراتوری ایران بوده و در دوره‌های بعد، نام‌هایی چون فرارود و ماوراءالنهر برای آن به کار رفته است. اگرچه از دوره صفویه به بعد سرنوشت سیاسی ایران و آسیای مرکزی از یکدیگر جدا شد، اما سرنوشت فرهنگی و ادبی آن‌ها همچنان مشترک باقی ماند. بزرگان ادب فارسی همواره با احترام از بخارا، سمرقند، خوارزم، فرغانه و دیگر شهرهای این حوزه تمدنی یاد کرده‌اند.

او ادامه داد: پس از فروپاشی شوروی، دوباره نسیمی از پیوند فرهنگی در این منطقه وزیدن گرفت و شاعران فارسی‌زبان به گذشته و زبان مشترک خود بازگشتند؛ با این حال، در شرایط امروز تنها تکیه بر فرهنگ کافی نیست و عوامل تقویت کننده دیگر نیز باید در کنار پیوندهای فرهنگی قرار گیرد.

استاد دانشگاه تربیت مدرس در پایان گفت: «سمرقند» برای فرهنگ ایرانی صرفاً یک شهر یا مکان جغرافیایی نیست، بلکه یک «مادر زایا» برای شعر فارسی است. رودکی، پدر شعر فارسی، در سمرقند زاده شد و از همین رو، این شهر همچنان می‌تواند در نوزایی و تداوم زبان و شعر فارسی نقش خود را ایفا کند.

پیوند شعر شهریار با معنویت

در ادامه نعمت ایلدیریم -رئیس گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آتاتورک – طی سخنانی با اشاره به جایگاه شهریار در ادبیات معاصر ایران، گفت: شهریار از شاعران برجسته‌ای است که زندگی و شعر او در مسیر تحولی عمیق، از تجربه عشق زمینی به سوی عشق معنوی و عرفانی حرکت کرده است. شهریار در سال‌های نخست شاعری، تجربه‌ای عمیق و سوزناک از عشق و فراق را پشت سر گذاشت و بسیاری از غزل‌های ماندگار او حاصل همین دوره است؛ غزل‌هایی که به دلیل صمیمیت، موسیقی کلام و عمق عاطفی، مورد توجه آهنگسازان قرار گرفتند و در میان مردم نیز جایگاهی ویژه یافتند.

ایلدیریم با اشاره به غزل معروف «آمدی جانم به قربانت ولی حالا چرا» اظهار کرد: این شعر را می‌توان از صمیمی‌ترین و پرمعناترین آثار شهریار دانست؛ شعری که در آن، تجربه عشق و دلتنگی با مجموعه‌ای از استعاره‌ها و تصاویر شاعرانه درهم آمیخته و سیر درونی شاعر را نشان می‌دهد.

رئیس گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آتاتورک ادامه داد: شهریار به تدریج از مرحله عشق زمینی عبور کرد و تحت تأثیر تحولات معنوی زندگی خود، به‌ویژه پس از سفر به مشهد و تجربه‌های عرفانی، مسیر تازه‌ای در شعر و حیات معنوی خویش آغاز کرد. از این دوره به بعد، بسیاری از سروده‌های او رنگ و بوی عرفانی بیشتری یافتند.

او همچنین با اشاره به ویژگی‌های ادبی شعر شهریار گفت: شهریار توانست میان میراث شعر کلاسیک فارسی و شعر معاصر پیوندی برقرار کند و در غزل‌های خود از سنت شاعران بزرگی چون سعدی بهره بگیرد، اما در عین حال زبان و بیان شخصی خود را حفظ کند.

ایلدیریم در پایان با اشاره به اشعار شهریار درباره امام علی(ع) گفت: «علی‌ای همای رحمت» از شناخته‌شده‌ترین سروده‌های اوست و استقبال گسترده مردم از این شعر نشان می‌دهد که شهریار توانسته است مفاهیم دینی و معنوی را با زبانی عاطفی و اثرگذار به مخاطبان منتقل کند.

شهریار؛ صاحب دو کارنامه ادبی

زکریا طرزمی – رایزن اسبق فرهنگی ایران در ترکیه – نیز در این رویداد اظهار کرد: شهریار در دوره‌ای از تاریخ ادبی و فرهنگی ایران زندگی می‌کرد که می‌توان آن را دوره طلایی شعر معاصر نامید. از اواخر قرن سیزدهم تا میانه قرن چهاردهم هجری شمسی، تحولی بزرگ در عرصه ادبیات و فرهنگ ایران شکل گرفت و در کنار پژوهشگرانی چون علامه قزوینی، فروزانفر، سعید نفیسی و فروغی، شاعرانی همچون ملک‌الشعرای بهار، نیما یوشیج، ایرج میرزا و شهریار ظهور کردند.  

طرزمی ادامه داد: اهمیت شهریار تنها به شعر فارسی او محدود نمی‌شود. او در زبان مادری خود نیز شاهکاری همچون «حیدربابایه سلام» آفرید؛ اثری که از نظر ساختار زبانی و موسیقی شعر، اهمیت ویژه‌ای دارد. زبان ترکی از نظر ساختار دستوری با فارسی تفاوت دارد و از زبان‌های پیوندی و پسوندی است؛ بنابراین استفاده از وزن‌های عروضی فارسی برای سرودن شعری روان و طبیعی در این زبان دشوار است. شهریار با شناخت ظرفیت‌های زبان ترکی، از وزن هجایی بهره گرفت و توانست شعری پدید آورد که با ساختار و موسیقی این زبان هماهنگ بود.

او با اشاره به تأثیر «حیدربابایه سلام» در جهان ترک‌زبان گفت: بنا بر روایتی که پروفسور رستم علی‌اف، شرق‌شناس برجسته روس، برای من نقل کرد، زبان ترکی آذربایجانی در جمهوری آذربایجان در دوره‌ای تحت تأثیر گسترده زبان و ادبیات روسی رو به افول گذاشته بود. انتشار «حیدربابایه سلام» در سال ۱۳۳۳ و استقبال مردم از آن، به گفته او، تحولی در ادبیات ترکی آذربایجانی ایجاد کرد؛ تحولی که می‌توان نقش آن را با تأثیر شاهنامه بر زبان و ادبیات فارسی در دوره‌های نخست پس از ورود زبان عربی به ایران مقایسه کرد.

طرزمی تأکید کرد: گستره تأثیر این اثر تنها به آذربایجان محدود نماند و در میان شاعران ترک‌زبان مناطق مختلف، از آسیای مرکزی تا ترکیه و عراق، نیز بازتاب یافت. در کنگره‌ای که سال ۱۳۹۵ در آنکارا به مناسبت صدمین سال تولد شهریار برگزار شد، یکی از استادان حاضر بیش از ۱۲۰ نظیره از کشورهای مختلف برای «حیدربابایه سلام» گردآوری کرده بود که این موضوع به‌خوبی نشان‌دهنده دامنه نفوذ این اثر است.