بحران فرار از رشته ریاضی فیزیک

بر اساس یافته‌های این پژوهش، کاهش گرایش دانش‌آموزان به رشته ریاضی ـ فیزیک در دوره متوسطه دوم، همراه با اُفت کیفیت یادگیری ریاضیات، از مهم‌ترین تحولات نظام آموزشی کشور در سال‌های اخیر به شمار می‌رود. نویسندگان مقاله، عواملی مانند تغییر نگرش دانش‌آموزان و خانواده‌ها به رشته‌های مهندسی، تحولات بازار کار، ناهماهنگی برنامه‌های درسی با نیازهای صنعت و کاهش ارتباط دانشگاه و بخش‌های تولیدی را در بررسی این روند مورد توجه قرار داده‌اند.

در این مقاله، ریاضیات به‌عنوان یکی از ارکان اصلی آموزش علوم و مهندسی معرفی شده و نقش آن در توسعه مهارت‌هایی همچون استدلال، تفکر تحلیلی، مدل‌سازی و حل مسئله مورد تأکید قرار گرفته است. همچنین با اشاره به توسعه فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی، انرژی‌های نو و صنایع دانش‌بنیان، بر اهمیت تقویت آموزش علوم پایه در نظام‌های آموزشی تأکید شده است.

پژوهشگران با اشاره به تجربه کشورهای مختلف، توسعه آموزش STEM (علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات) را یکی از رویکردهای مورد توجه نظام‌های آموزشی جهان دانسته و تأکید کرده‌اند که تحقق این الگو نیازمند تقویت توانمندی‌های ریاضی دانش‌آموزان است.

کاهش سهم رشته ریاضی

بر اساس داده‌های مورد استناد این پژوهش، سهم دانش‌آموزان رشته ریاضی ـ فیزیک در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ حدود ۱۶ درصد از دانش‌آموزان شاخه نظری بوده است. نویسندگان تصریح کرده‌اند که این رقم نسبت به برخی سال‌های گذشته اندکی افزایش یافته، اما همچنان با سهم این رشته در دهه‌های قبل فاصله قابل توجهی دارد.

این پژوهش همچنین روند حضور داوطلبان رشته ریاضی در آزمون سراسری را بررسی کرده و نشان می‌دهد با وجود نوسان در برخی سال‌ها، سهم این گروه هنوز به سطح سال‌های گذشته بازنگشته است. هم‌زمان، افزایش سهم سایر رشته‌ها، به‌ویژه علوم تجربی، ترکیب داوطلبان ورود به آموزش عالی را تغییر داده است.

کاهش جمعیت دانشجویان علوم پایه و مهندسی

بررسی آمارهای رسمی مورد استفاده در این پژوهش نشان می‌دهد طی سال‌های تحصیلی ۱۳۹۳-۱۳۹۲ تا ۱۴۰۲-۱۴۰۱، جمعیت دانشجویان علوم پایه حدود ۲۷ درصد و تعداد دانش‌آموختگان این حوزه حدود ۳۹ درصد کاهش یافته است. همچنین جمعیت دانشجویان گروه‌های فنی و مهندسی نیز در همین دوره روندی کاهشی داشته است.

نویسندگان مقاله این روند را در کنار کاهش گرایش دانش‌آموزان به رشته ریاضی ـ فیزیک بررسی کرده و ارتباط میان این دو شاخص را در چارچوب داده‌های آماری مورد مطالعه قرار داده‌اند.

عملکرد پایین‌تر از میانگین جهانی در تیمز

بخش دیگری از این پژوهش به نتایج آزمون بین‌المللی تیمز اختصاص دارد. بر اساس داده‌های ارائه‌شده، میانگین نمره دانش‌آموزان ایرانی در پایه هشتم در آخرین دوره این آزمون ۴۲۳ و میانگین جهانی ۵۰۰ بوده است. همچنین عملکرد دانش‌آموزان پایه چهارم نیز پایین‌تر از میانگین جهانی گزارش شده است.

در این پژوهش آمده است که علاوه بر میانگین نمرات، سهم قابل توجهی از دانش‌آموزان ایرانی در سطوح پایین مهارتی قرار دارند و تعداد دانش‌آموزانی که به سطح پیشرفته دست یافته‌اند، محدود است. نویسندگان همچنین روند عملکرد ایران را با تعدادی از کشورهای منطقه و جهان مقایسه کرده‌اند.

یافته‌های کیفی پژوهش

این مطالعه در کنار تحلیل داده‌های آماری، از بررسی اسناد آموزشی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با متخصصان حوزه آموزش ریاضی، آموزش مهندسی و سیاست‌گذاری آموزشی نیز بهره گرفته است.

بر اساس یافته‌های این بخش، موضوعاتی مانند برنامه‌های درسی، شیوه‌های آموزش، فرآیند هدایت تحصیلی، نگرش دانش‌آموزان و خانواده‌ها، ارتباط دانشگاه و صنعت و شرایط بازار کار از جمله محورهایی هستند که در روندهای مشاهده‌شده نقش دارند.

جمع‌بندی

نویسندگان مقاله تأکید کرده‌اند که ارزیابی وضعیت آموزش ریاضیات بر پایه یک شاخص انجام نشده، بلکه مجموعه‌ای از داده‌های ملی و بین‌المللی، گزارش‌های آماری، اسناد آموزشی و مصاحبه‌های تخصصی مبنای تحلیل قرار گرفته است.

در پایان این پژوهش، پیشنهادهایی در زمینه بازنگری برنامه‌های درسی، ارتقای کیفیت آموزش ریاضیات، تقویت ارتباط میان نظام آموزشی و صنعت و توسعه آموزش‌های میان‌رشته‌ای ارائه شده است. به گفته پژوهشگران، این پیشنهادها بر اساس یافته‌های آماری و کیفی مطالعه تدوین شده و در چارچوب نتایج پژوهش قابل ارزیابی است.

مقاله «ابعاد افت ریاضیات در ایران؛ زنگ خطری برای آینده آموزش علوم و مهندسی» که توسط ابوالفضل رفیع پور؛ دانشیار دانشکده ریاضی و کامپیوتر دانشگاه شهید باهنر کرمان و پویا کریمی؛ دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته آموزش ریاضی از دانشگاه شهید باهنر کرمان نگارش شده و در تازه‌ترین شماره فصلنامه «آموزش مهندسی ایران» انتشار یافته است، با استفاده از داده‌های رسمی آموزش و پرورش، سازمان سنجش آموزش کشور، نتایج آزمون بین‌المللی تیمز، مطالعات علمی و مصاحبه با خبرگان، روندهای مرتبط با آموزش ریاضیات در ایران را بررسی کرده است.