توسعه تجارت و کریدور سبز ایران و ارمنستان

بر اساس اعلام سازمان توسعه تجارت ایران، صادرات کالا از ایران به ارمنستان در هفت ماهه سال جاری با رشد ۷.۵ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل به ۳۸۵ میلیون دلار رسیده است.

آمارهای رسمی ارمنستان نیز افزایش مبادلات تجاری با ایران را تأیید می‌کند. بر اساس داده‌های کمیته آمار این کشور، ارزش تجارت ارمنستان با ایران در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۶ به حدود ۴۳۷.۷ میلیون دلار رسیده که ۶.۱ درصد بیشتر از مدت مشابه سال گذشته است.

در این مدت، واردات ارمنستان از ایران حدود ۳۹۴ میلیون دلار بوده و رشد ۸.۸ درصدی را تجربه کرده است. صادرات ارمنستان به ایران نیز حدود ۴۳.۷ میلیون دلار ثبت شده است؛ ارقامی که نشان می‌دهد بخش اصلی تجارت دوجانبه همچنان در سمت صادرات ایران به ارمنستان قرار دارد.

البته میان رقم صادرات ۳۸۵ میلیون دلاری اعلام‌شده از سوی ایران و رقم ۳۹۴ میلیون دلاری واردات ثبت‌شده در آمار ارمنستان اختلافی وجود دارد. این تفاوت می‌تواند ناشی از تفاوت در روش ثبت، زمان ثبت محموله‌ها و مبنای آماری دو کشور باشد و لزوماً به معنای اختلاف در روند کلی تجارت نیست.

روابط تجاری پایدار با وجود تحولات منطقه‌ای

هرویک یاریجانیان، رئیس اتاق مشترک ایران و ارمنستان، با اشاره به وضعیت تجارت دو کشور، روابط تجاری تهران و ایروان را پایدار توصیف کرده و گفته است تحولات و درگیری‌های منطقه‌ای نتوانسته این روابط را به شکل جدی تحت تأثیر قرار دهد.

به گفته وی، از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، روابط تجاری ایران و ارمنستان به‌صورت مستمر در مسیر رشد قرار داشته و همکاری‌های اقتصادی دو کشور به تدریج ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده است.

یاریجانیان با اشاره به تغییر ترکیب صادرات ایران به ارمنستان اظهار کرده است که ایران در گذشته بیشتر به‌عنوان صادرکننده کالا به بازار ارمنستان شناخته می‌شد، اما امروز صادرات خدمات فنی و مهندسی نیز در کنار صادرات کالا توسعه یافته استایران در گذشته بیشتر به‌عنوان صادرکننده کالا به بازار ارمنستان شناخته می‌شد، اما امروز صادرات خدمات فنی و مهندسی نیز در کنار صادرات کالا توسعه یافته است.

وی همچنین از حضور پیمانکاران ایرانی در پروژه‌های عمرانی ارمنستان خبر داده و گفته است بخشی از پروژه‌های مرتبط با جاده‌ها و کریدور شمال ـ جنوب توسط شرکت‌های ایرانی اجرا می‌شود.

این روند نشان می‌دهد ظرفیت همکاری اقتصادی دو کشور تنها به تجارت کالا محدود نمانده و شرکت‌های ایرانی در بخش خدمات و پروژه‌های زیرساختی نیز امکان حضور پیدا کرده‌اند.

اوراسیا؛ ظرفیت جدید برای توسعه تجارت

یکی از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر چشم‌انداز روابط اقتصادی تهران و ایروان، همکاری ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا است. ارمنستان به‌عنوان عضو این اتحادیه می‌تواند برای ایران یکی از مسیرهای دسترسی زمینی به بازار کشورهای عضو اوراسیا باشد.

اجرای توافق تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز ظرفیت تازه‌ای برای توسعه مبادلات ایجاد کرده است. این توافق می‌تواند با کاهش بخشی از موانع تعرفه‌ای، زمینه دسترسی آسان‌تر صادرکنندگان دو طرف به بازارهای یکدیگر را فراهم کند.

رئیس اتاق مشترک ایران و ارمنستان نیز قرار گرفتن دو کشور در این چارچوب را عاملی برای ایجاد انگیزه بیشتر جهت توسعه روابط تجاری دانسته و تأکید کرده است که چشم‌انداز مناسبات اقتصادی ایران و ارمنستان همچنان رو به جلو است.

در این میان، توسعه تولید مشترک نیز می‌تواند به افزایش تجارت کمک کند؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند کشاورزی، گلخانه، فرآوری محصولات، سردخانه و انبارداری که در مذاکرات اقتصادی دو کشور مورد توجه قرار گرفته است.

کریدور سبز گمرکی؛ گام تازه برای تسهیل تجارت

افزایش حجم تجارت میان ایران و ارمنستان، همزمان نیاز به توسعه زیرساخت‌های گمرکی و حمل‌ونقل را افزایش داده است. در همین چارچوب، یکی از مهم‌ترین توافق‌های اخیر دو کشور، تفاهم‌نامه کریدور سبز گمرکی است.

در نشست مشترک مرزی و گمرکی ایران و ارمنستان که ۲۱ شهریورماه در جلفا برگزار شد، روسا و مدیران گمرکات دو کشور،درباره تسهیل تجارت و توسعه همکاری‌های گمرکی گفتگو کردند. بر اساس اعلام مهدی بابایی، مدیرکل دفتر آسیای میانه، قفقاز و روسیه سازمان توسعه تجارت ایران، در چارچوب این توافق، تبادل الکترونیکی اسناد و داده‌های گمرکی و همچنین شناسایی و معرفی اپراتورهای مجاز با سرعت بیشتری دنبال خواهد شدتبادل الکترونیکی اسناد و داده‌های گمرکی و همچنین شناسایی و معرفی اپراتورهای مجاز در تجارت ایران و ارمنستان با سرعت بیشتری دنبال خواهد شد.

کریدور سبز گمرکی با هدف کاهش زمان انجام تشریفات گمرکی طراحی شده است. در این سازوکار، اطلاعات مربوط به کالا و وسایل حمل‌ونقل پیش از رسیدن محموله به مرز میان گمرک‌های دو کشور مبادله می‌شود و محموله‌های متعلق به فعالان اقتصادی کم‌ریسک می‌توانند از فرآیندهای ساده‌تر گمرکی برخوردار شوند.

به گفته یاریجانیان، ایجاد مسیر سبز گمرکی می‌تواند تشریفات گمرکی را تسهیل کرده و زمان انجام فرآیندهای گمرکی را به حداقل برساند؛ موضوعی که برای روان‌تر شدن تجارت و کاهش موانع پیش روی فعالان اقتصادی اهمیت دارد.

نوردوز؛ گلوگاه مهم تجارت ایران و ارمنستان

در کنار اصلاح فرآیندهای گمرکی، توسعه ظرفیت مرز نوردوز نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. این مرز تنها گذرگاه زمینی ایران و ارمنستان است و بخش مهمی از تجارت و حمل‌ونقل میان دو کشور از طریق آن انجام می‌شود.

افزایش صادرات ایران به ارمنستان و رشد مبادلات دو طرف باعث شده توسعه ظرفیت این مرز به یکی از محورهای همکاری اقتصادی تهران و ایروان تبدیل شود.

در ماه‌های اخیر، موضوع افزایش ظرفیت تردد کامیون‌ها، توسعه زیرساخت‌های گمرکی و کاهش زمان توقف ناوگان در نوردوز دنبال شده است. در صورت فراهم شدن زیرساخت‌ها و الزامات مورد نیاز، ظرفیت پذیرش کامیون در این مرز می‌تواند به ۳۰۰ دستگاه در روز افزایش یابد.

افزایش این ظرفیت برای صادرکنندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل اهمیت دارد؛ چراکه توقف طولانی کامیون‌ها در مرز می‌تواند زمان و هزینه نهایی حمل کالا را افزایش دهد.

مبادلات مالی؛ چالش پابرجای تجارت

در کنار رشد تجارت کالا و خدمات، مسائل بانکی و مالی همچنان یکی از چالش‌های پیش روی فعالان اقتصادی دو کشور است.

یاریجانیان با اشاره به وضعیت مبادلات پولی و بانکی میان ایران و ارمنستان گفته است سازوکارهای موجود در تجارت بین‌الملل و الزاماتی مانند تعهد ارزی با واقعیت فعالیت تجار همخوانی ندارد و همین مسئله موجب شده بخش قابل‌توجهی از مبادلات مالی در حال حاضر خارج از سیستم بانکی انجام شود.

تداوم این وضعیت در حالی است که افزایش تجارت و توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی نیازمند سازوکارهای مالی قابل اتکاتر است. از این منظر، تقویت مسیرهای پرداخت و حل موانع بانکی می‌تواند در کنار تسهیل گمرکی، یکی از پیش‌شرط‌های افزایش حجم مبادلات دو کشور باشدتقویت مسیرهای پرداخت و حل موانع بانکی می‌تواند در کنار تسهیل گمرکی، یکی از پیش‌شرط‌های افزایش حجم مبادلات دو کشور باشد.

انرژی؛ یکی از پایه‌های قدیمی همکاری تهران و ایروان

انرژی نیز همچنان یکی از مهم‌ترین محورهای همکاری اقتصادی ایران و ارمنستان است. دو کشور سال‌هاست در چارچوب قرارداد «گاز در برابر برق» با یکدیگر همکاری می‌کنند.

در این چارچوب، ایران گاز مورد نیاز ارمنستان را تأمین می‌کند و در مقابل برق دریافت می‌کند. این همکاری علاوه بر تأمین بخشی از نیاز انرژی ارمنستان، به توسعه شبکه‌های انتقال برق میان دو کشور نیز منجر شده است.

آمارهای مربوط به سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد ایران همچنان در بازار انرژی ارمنستان حضور دارد. در نیمه نخست سال جاری حدود ۲۲۸ میلیون مترمکعب گاز از ایران وارد ارمنستان شده و ارزش گمرکی این واردات حدود ۳۸.۳ میلیون دلار اعلام شده است.

یاریجانیان همچنین ارزش همکاری ایران و ارمنستان در حوزه برق را حدود ۸۱۰ میلیون دلار اعلام کرده است.

ایران علاوه بر گاز و برق، یکی از تأمین‌کنندگان فرآورده‌های نفتی ارمنستان نیز محسوب می‌شود و در نیمه نخست سال جاری سهم قابل توجهی از واردات این بخش را به خود اختصاص داده است.

کشاورزی و سرمایه‌گذاری مشترک در مسیر توسعه

در کنار انرژی و تجارت کالا، کشاورزی و تولید مشترک نیز به یکی از زمینه‌های مورد توجه دو کشور تبدیل شده است. در مذاکرات اقتصادی تهران و ایروان، توسعه همکاری در زمینه تولید محصولات کشاورزی، ایجاد و توسعه گلخانه‌ها، فرآوری محصولات، سردخانه و انبارداری مورد توجه قرار گرفته است.

ارمنستان به دنبال افزایش صادرات محصولات کشاورزی و غذایی خود به ایران است و در مقابل، ایران نیز ظرفیت افزایش صادرات محصولات مختلف به بازار ارمنستان را دارد.

توسعه تولید مشترک می‌تواند به دو کشور امکان دهد بخشی از ظرفیت‌های تولیدی خود را به بازارهای طرف مقابل و همچنین بازارهای منطقه‌ای اختصاص دهند؛ به‌خصوص در شرایطی که استفاده از ظرفیت توافق تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا در دستور کار قرار گرفته است.

همکاری اقتصادی فراتر از تجارت کالا

روند تجارت ایران و ارمنستان در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد روابط اقتصادی دو کشور از الگوی سنتی صادرات و واردات کالا فاصله گرفته و به سمت همکاری‌های متنوع‌تر حرکت کرده است.

حضور پیمانکاران ایرانی در پروژه‌های عمرانی، توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی، همکاری در حوزه انرژی، تولید مشترک، کشاورزی، سرمایه‌گذاری و توافق‌های جدید گمرکی، مجموعه‌ای از حوزه‌هایی است که می‌تواند ابعاد روابط اقتصادی تهران و ایروان را گسترده‌تر کند.

از سوی دیگر، ارمنستان تلاش دارد از موقعیت خود در اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای افزایش صادرات به ایران استفاده کند و ایران نیز می‌تواند از ظرفیت مسیر ارمنستان برای توسعه ارتباط تجاری با کشورهای عضو این اتحادیه بهره بگیردارمنستان تلاش دارد از موقعیت خود در اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای افزایش صادرات به ایران استفاده کند و ایران نیز می‌تواند از ظرفیت مسیر ارمنستان برای توسعه ارتباط تجاری با کشورهای عضو این اتحادیه بهره بگیرد.

به همین دلیل، نوردوز برای دو کشور صرفاً یک مرز تجاری دوجانبه نیست و می‌تواند بخشی از مسیر ارتباطی ایران با منطقه قفقاز و بازار اوراسیا باشد.

چشم‌انداز تجارت ایران و ارمنستان

مجموع آمارها و تحولات سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد تجارت ایران و ارمنستان در مسیر افزایش قرار گرفته است؛ صادرات ۳۸۵ میلیون دلاری ایران در هفت ماهه، تجارت ۴۳۷.۷ میلیون دلاری ثبت‌شده در آمار ارمنستان، رشد ۸.۸ درصدی واردات ارمنستان از ایران و برنامه افزایش ظرفیت نوردوز به ۳۰۰ کامیون در روز، از مهم‌ترین نشانه‌های این روند است.

در کنار رشد مبادلات، توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی، تبادل الکترونیکی اطلاعات گمرکی، راه‌اندازی کریدور سبز، توسعه حمل‌ونقل، همکاری انرژی، تولید مشترک و سرمایه‌گذاری نیز در دستور کار دو کشور قرار گرفته است.

در این میان، حل چالش‌های مالی و بانکی و کاهش هزینه‌های لجستیکی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تبدیل ظرفیت‌های موجود به تجارت پایدارتر داشته باشد. در صورت تقویت زیرساخت‌های گمرکی و حمل‌ونقل و استفاده مؤثرتر از ظرفیت توافق ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، روابط اقتصادی تهران و ایروان می‌تواند در سال‌های آینده از تجارت صرف کالا به سمت همکاری‌های گسترده‌تر در حوزه خدمات، انرژی، زیرساخت و تولید مشترک حرکت کند.