دشت هویج از دستفروشی تا خلاقیت

کودکان کار، بیش از آنکه با کتاب و دفتر آشنا باشند، زندگی را در خیابان، کارگاه یا چهارراه‌ها تجربه کرده‌اند، بسیاری از آنها فرصت مدرسه رفتن را از دست داده‌اند و برخی نیز به دلیل شرایط اقتصادی خانواده، تحصیل را نیمه‌کاره رها کرده‌اند، از این رو بازگرداندن این کودکان به فضای آموزشی، تنها با باز کردن درهای یک کلاس امکان‌پذیر نیست، باید ابتدا اعتماد آنها را به آموزش بازگرداند.

بر این اساس در یکی از مراکز آموزشی ویژه کودکان کار، همین نگاه متفاوت، مسیر آموزش را تغییر داده است، پردیس توانمندسازی کودکان کار و خیابان ” صبح رویش” یکی از این مراکز به شمار می‌رود، مسئولان این مرکز معتقدند اگر قرار است کودکی که سال‌ها با سختی زندگی کرده، دوباره به کلاس درس بازگردد، باید مدرسه برای او مکانی امن، شاد و جذاب باشد، جایی که حس اجبار نداشته باشد و با میل خود در آن حضور یابند.

به همین دلیل، در این مجموعه نه تنها روش تدریس متفاوت است بلکه کلاس‌ها هم نام‌های متفاوتی دارند، یعنی به جای ریاضی و علوم، کودک وارد « معدن طلا» یا «دشت هویج» می‌شود، نام‌هایی که کنجکاوی او را برمی‌انگیزد و ذهنش را برای کشف و یادگیری آماده می‌کند، در این فضا، آموزش تنها به خواندن و نوشتن محدود نیست بلکه مهارت‌های زندگی، کار گروهی، گفت‌ و گو، هنر، خلاقیت و اعتماد به نفس نیز هم‌زمان آموزش داده می‌شود.

ساماندهی کودکان کار طی سال‌های متمادی از سوی مسوولان مورد توجه قرار گرفته اما گویی آنطور که باید و مورد نظر بوده به نتیجه‌ نرسیده است، این شد که در سال‌های اخیر مسئولان در طرح‌های ساماندهی به ابعاد دیگری مانند خانواده کودکان کار و خیابان نیز توجه کردند و رویکرد خانواده محوری را سرلوحه اقدامات خود قرار دادند، در این راستا تلاش شد به جای توزیع مقطعی بسته‌های ارزاق یا نگهداری شبانه‌روزی کودکان کار و خیابان بیشتر به سمت آموزش‌های مهارت محور و روزانه حرکت شود.

در این میان ایجاد مراکز توانمندسازی به عنوان نقطه عطفی در برنامه‌های ساماندهی کودکان کار و خیابان به شمار می‌رود، پردیس توانمندسازی کودکان کار و خیابان “صبح رویش” یکی از این مراکز به شمار می‌رود. یکی از بخش‌های مهم این مرکز، مدرسه‌ای به نام دانستان است که محیط آموزشی متفاوتی برای کودکان فراهم کرده است.

مدرسه دانستان در محله دروازه غار با هدف ایجاد فضایی دوستانه و غیررسمی برای یادگیری کودکان کار و خیابان طراحی شده است، البته در این مدرسه فقط کودکان کار و خیابان تحصیل نمی کنند بلکه کودکان در معرض آسیب نیز به این مدرسه هدایت می شوند و جالب اینجاست حتی خودشان به صورت داوطلبانه برای تحصیل به این مدرسه مراجعه می کنند. مثلا خانواده ها در محله هایی که چهره آسیب های اجتماعی در پایتخت را عیان می کند، این مرکز را برای تحصیل فرزندانشان به یکدیگر معرفی می کنند.

این مدرسه تلاش دارد تا با فراهم کردن بسترهای آموزشی مناسب، به این کودکان فرصت یادگیری و رشد بدهد، یکی از ویژگی‌های بارز این مدرسه، طراحی کلاس‌های آن است، کلاس‌های دایره‌ای که به جای دیوارهای معمولی با پارچه‌های توری رنگارنگ محصور شده‌اند که حس آزادی و خلاقیت را در کودکان تقویت می‌کند، این طراحی منحصر به فرد نه تنها جذابیت بصری دارد، بلکه به کودکان احساس تعلق و راحتی می‌دهد، در چنین فضایی، کودکان می‌توانند بدون ترس از قضاوت، نظرات و ایده‌های خود را بیان کنند.

دشت هویج و معدن طلا؛ جایی برای پشت سر گذاشتن روزهای سخت

در این مدرسه کلاس‌ها با نام‌هایی جالب و خلاقانه مانند “دشت هویج” و “معدن طلا” شناخته می‌شوند. در کلاس “دشت هویج”، لوسترهایی شبیه هویج نصب شده و مبلمان دایره‌ای شکل جایگزین نیمکت‌های سنتی شده است، این فضا نه تنها یادگیری را تسهیل می‌کند بلکه به کودکان کمک می‌کند تا با اشتیاق بیشتری به کلاس بیایند.

در کلاس “معدن طلا ” که به عنوان آزمایشگاه فعالیت می‌کند، کودکان با استفاده از ابزارهایی مانند میکروسکوپ به تحقیقات علمی پرداخته و تجربیات جدیدی را کسب می‌کنند، این نوع آموزش عملی باعث می‌شود تا کودکان با دنیای علم آشنا شوند و مهارت‌های خود را در زمینه‌های مختلف تقویت کنند.

در حقیقت این مدرسه به قدری با دیگر مدارس متفاوت است که مریم شاکری مدیر بهزیستی شهرستان تهران می گوید: به جرات می گویم که چنین فضایی را در هیچ کدام از مدارس حتی مدارس غیرانتفاعی کشور نیز پیدا نخواهید کرد. مدرسه‌ای که چنین امکاناتی را به صورت رایگان در اختیار کودکان قرار می دهد.

آموزشی متفاوت از جنس اشتیاق

یکی از نکات جالب توجه در مدرسه دانستان، شیوه تدریس غیررسمی و مشارکتی آن است، درس دادن در این مدرسه از قالب خشک و رسمی مدارس سنتی خارج شده و کودکان به صورت فعال در فرآیند یادگیری شرکت می‌کنند، این رویکرد باعث ایجاد انگیزه در کودکان می‌شود و آنها را ترغیب می‌کند تا با علاقه بیشتری به یادگیری بپردازند.

کودکان در این مدرسه آزادی انتخاب دارند؛ آنها می‌توانند کلاس‌هایی که دلشان می‌خواهد را انتخاب و در آن شرکت کنند، یعنی اینطور نیست که برنامه درسی داشته باشند که فردا چه درسی دارند بلکه هر روز خودشان سر هر کلاسی که دلشان بخواهد حاضر می شوند، یکی ریاضی دوست دارد و دیگری فارسی. این مساله نه تنها حس مسئولیت‌پذیری را در آنها تقویت می‌کند بلکه باعث می‌شود تا هر کودک بر اساس علایق و نیازهای خود، مسیر یادگیری‌اش را تعیین کند.

اعظم قاسمی مدیر ارشد رشد کودک مرکز توانمندسازی کودکان کار و خیابان صبح رویش درباره شیوه آموزشی متفاوت در این مرکز می‌گوید: کودکان آزاد هستند که در محیط آموزشی حرکت کنند، چون اعتقاد داریم اگر قرار باشد یادگیری اتفاق بیفتد اینطور نیست که کودک یک جا بنشیند.

وی افزود: به همین دلیل محیط اینجا به گونه ای طراحی شده که کودکان با توجه به تفاوت‌های فردی‌ خود بتوانند در محیط های متفاوت فعالیت کنند.

در توری که سازمان بهزیستی برای خبرنگاران با هدف بازدید از این مرکز برگزار کرده بود ، نکات جالبی جلب توجه می کرد، یکی از نکات جالب در این مدرسه که در همان نگاه اول نظرها را به خود جلب می کند، شادی زایدالوصفی است که در چهره کودکان مشاهده می شود، آنها با اشتیاق و خوشحالی در کلاس‌ها شرکت می‌کنند و برعکس طرح‌های دیگر ساماندهی کودکان که تمایل داشتند زودتر از مرکز خارج شوند، در اینجا می‌خواهند که همیشه در مدرسه بمانند، این احساس تعلق به محیط آموزشی نشان‌دهنده موفقیت مرکز در ایجاد فضایی امن و دلنشین برای یادگیری است.

ماهیگیر، کارگاهی برای مهارت‌آموزی کودکان کار

پس از اتمام ساعات آموزشی در مدرسه، کودکان به ساختمان دیگری به نام ماهیگیر هدایت می‌شوند که در آنجا مهارت‌های عملی را یاد می‌گیرند، این ساختمان به عنوان یک کارگاه آموزشی عمل می‌کند که در آن کودکان با استفاده از ابزارهای مختلف، مهارت‌هایی مانند نجاری را می آموزند.

مهسا امینی دیگر مدیر ارشد مرکز توانمندسازی کودکان کار و خیابان صبح رویش درباره آموزش مهارت ها می‌گوید: کارگاه چوب یکی از کارگاه‌های مهارت آموزی ما است که در آنجا به کودکان آموزش نجاری داده می شود و محصولات آنها با برند ماهیگیر به منظور درآمدزایی، طراحی و فروخته می شود.

وی تاکید می کند: ما کودکان را حتی پس از آموزش مهارت رها نمی‌کنیم، کودکانی که در واحد مهارتی ما مهارت‌های نرم و سخت را طبق استعدادهای خود فرا گرفته اند در مرکز رشد به بازار کار وصل می شوند و ما تا زمانی که در بازار کار به عنوان یک نیروی کار متخصص تثبیت شوند، همراه آنها هستیم.

به گفته وی، مدرسه دانستان مجوز خود را از آموزش و پرورش گرفته است و کودکان از اول ابتدایی تا اول متوسطه می توانند در این مدرسه به تحصیل خود ادامه دهند و اکنون نیز در پی گرفتن مجوز برای تحصیل کودکان از مقطع دوم متوسطه به بعد هستند.

یکی از کودکان با خوشحالی می‌گوید: “دارم جاشمعی می‌سازم، یک هفته است که اینجا آمده‌ام و خیلی خوشحالم.” این جمله نه تنها نشان‌دهنده رضایت کودک از یادگیری مهارت جدید است بلکه نشان‌دهنده تأثیر مثبت این مرکز بر زندگی او نیز هست.

ضرورت رویکرد خانواده‌محوری و توانمندسازی برای ساماندهی کودکان کار

پدیده کودکان کار و خیابان در ایران یکی از آن آسیب‌های قدیمی است که سالهاست مسوولان با اجرای طرح ساماندهی در تلاش برای مدیریت آن هستند، کارشناسان چالش‌هایی از جمله «عدم پوشش انواع مختلف کودکان کار و خیابان»، «غلبه رویکرد جمع آوری بر جذب»، «تقلیل توانمندسازی کودکان کار و خیابان به مساعدت مالی»، «غلبه نگاه کوتاه مدت به توانمندسازی به جای فرایندی دیدن آن»، «عدم پوشش کودکان اتباع»، «عدم اجماع درخصوص نحوه مواجهه با پدیده کودکان کار و خیابان»، «عدم ارتباط صحیح سمن‌ها با نهادهای دولتی» و «عدم توجه به ریشه‌های بروز پدیده کودکان کار و خیابان» را از دلایل شکست طرح های ساماندهی کودکان کار و خیابان می دانند.

به گفته سیدجواد حسینی رئیس سازمان بهزیستی کشور تنها هفت هزار کودک کار و خیابان اکنون تحت پوشش خدمات بهزیستی هستند.

اکنون نیز هرچند آمار کودکان کار و خیابان به طرز معنادارای کاهش یافته است، اما جلوگیری از کار کودک همچنان نیازمند توجه دستگاه‌های مختلف از شهرداری و آموزش و پرورش گرفته تا بهزیستی و نیروی انتظامی و قوه قضائیه است؛ همکاری که در سال‌های اخیر مستحکم تر شده است.

فراهم سازی مراکز توانمندسازی برای کودکان کار و خیابان تاثیر بسزایی در کاهش تعداد آنها دارد؛ این مراکز با ارائه آموزش، حمایت و خدمات اجتماعی، می‌توانند به کودکان کار و خیابان کمک کنند تا از شرایط سخت خود خارج شوند و به یک زندگی بهتر دست یابند.

مرکز توانمندسازی کودکان کار و خیابان نیز با ایجاد مدرسه دانستان، نه تنها به آموزش رسمی این کودکان توجه کرده بلکه با ارائه فضایی خلاقانه و دوستانه، زمینه را برای یادگیری مهارت‌های زندگی فراهم کرده است. طراحی خاص کلاس‌ها، شیوه تدریس مشارکتی و فضای شاداب مدرسه باعث شده تا کودکان با اشتیاق بیشتری به یادگیری بپردازند.