سربلندی مدیریت آب در آزمون جنگ و خشکسالی

اختلال در هر حلقه از این زنجیره، به‌ویژه در کلانشهرها یا مناطق کم‌برخوردار از منابع محلی، می‌تواند در مدت کوتاهی به کاهش فشار، قطعی آب یا اختلال در خدمات بهداشتی و شهری منجر شود. از همین رو، حفظ جریان آب در شرایط بحرانی فقط یک عملیات فنی نیست، بلکه بخشی از امنیت زیرساختی کشور به شمار می‌رود.

جنگ تحمیلی سوم، در کنار تنش دیرپای آبی و کاهش بارش‌ها، محک تازه‌ای برای توان شبکه آب و فاضلاب کشور بود. آسیب به شماری از تاسیسات آب و برق و فشار ناشی از جابه‌جایی جمعیت در برخی مناطق، ضرورت واکنش سریع و استفاده از ظرفیت‌های جایگزین را دوچندان کرد؛ با این حال بر حسب ادعای مدیران این صنعت، شبکه آب شرب کشور از اختلال فراگیر مصون ماند.

بازگرداندن آب‌شیرین‌کن سیریک به مدار بهره‌برداری در کمتر از ۲۴ ساعت، مدیریت آسیب‌های واردشده به تاسیسات آبرسانی در قشم و بخش‌هایی از بندرعباس و ترمیم یک خط اصلی فاضلاب در مرکز تهران، نمونه‌هایی از واکنش عملیاتی صنعت آب در این دوره است.

در تهران نیز حادثه در یکی از خطوط اصلی فاضلاب، به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و پیچیدگی عملیات، می‌توانست به اختلالی محسوس در زندگی روزمره شهروندان تبدیل شود، اما عملیات تعمیر و بازگرداندن خط به مدار، بدون ایجاد وقفه گسترده در خدمات شهری انجام شد.

پایداری تامین آب کشور در شرایط بحران و حملات حفظ شد

حمیدرضا جانباز معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا و مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در همین زمینه در گفت‌وگویی گفت: با وجود کاهش بارندگی‌ها، تشدید تنش آبی و آسیب‌دیدن برخی زیرساخت‌ها در جریان حملات اخیر، شبکه تامین آب شرب کشور با تلاش شبانه‌روزی نیروهای عملیاتی پایدار ماند و اختلال گسترده‌ای در خدمت‌رسانی به مردم رخ نداد.

وی با اشاره به عملکرد مجموعه وزارت نیرو در شرایط بحرانی اظهار کرد: کشور هم‌زمان با کاهش بارندگی‌ها و تشدید کم‌آبی، با شرایط ویژه‌ای نیز مواجه بود، اما همکاران صنعت آب و آبفا با آمادگی کامل، تداوم تامین آب شرب را در سراسر کشور دنبال کردند.

جانباز افزود: در جریان حملات اخیر، برخی نقاط کشور و زیرساخت‌های آب و فاضلاب هدف قرار گرفتند و در هر محل وقوع حادثه، نیروهای عملیاتی آبفا در کوتاه‌ترین زمان ممکن برای رفع آسیب و بازگرداندن خدمات وارد عمل شدند.

وی با اشاره به آسیب‌دیدن برخی آب‌شیرین‌کن‌ها در استان‌های جنوبی گفت: در مواردی از جمله آسیب به تاسیسات آب‌شیرین‌کن، با استفاده از ظرفیت‌های موجود و روش‌های جایگزین، تامین آب مردم بدون وقفه جدی ادامه یافت.

معاون وزیر نیرو ادامه داد: در یکی از موارد، تاسیسات آب‌شیرین‌کن در منطقه سیریک آسیب دید که با تلاش نیروهای عملیاتی، این مجموعه در کمتر از ۲۴ ساعت دوباره وارد مدار شد.

جانباز تاکید کرد: این آمادگی همچنان در مجموعه صنعت آب و آبفا وجود دارد و در صورت بروز هرگونه حادثه، امکان استفاده از روش‌ها و مسیرهای جایگزین برای تامین آب شرب مردم در کوتاه‌ترین زمان فراهم است.

وی با بیان اینکه هدف قرار دادن زیرساخت‌های حیاتی، به‌ویژه تاسیسات تامین آب شرب، می‌تواند از مصادیق جنایت جنگی باشد، افزود: مواردی از این دست در قشم، بخش‌هایی از بندرعباس و همچنین در تهران رخ داد، اما تلاش نیروهای صنعت آب مانع از گسترش آثار آن بر زندگی مردم شد.

جانباز یادآورشد: مردم در جریان شرایط اخیر شاهد بودند که با وجود گستردگی حملات و جابه‌جایی جمعیت در برخی مناطق، تأمین آب شرب در نقاط مختلف کشور استمرار داشت و در مناطقی که میزبان جمعیت بیشتری شدند نیز مشکل جدی در تأمین آب ایجاد نشد.

خطوط جایگزین و مخازن؛ بیمه شبکه آب

شبکه تاب‌آور، پس از وقوع حادثه تعمیر نمی‌شود بلکه پیش از حادثه برای ادامه فعالیت در شرایط اختلال آماده می‌ماند. توسعه خطوط انتقال دوم، افزایش ظرفیت مخازن ذخیره، تنوع‌بخشی به منابع تأمین آب و گسترش آب‌شیرین‌کن‌ها، از جمله اقداماتی است که وابستگی شهرها و مناطق مختلف را به یک مسیر یا منبع واحد کاهش می‌دهد.

در این چارچوب، خط دوم انتقال آب طالقان به تهران، طرح انتقال آب از سد چراغ‌ویس به بانه، توسعه مخازن ذخیره و تقویت آب‌شیرین‌کن‌ها، تنها پروژه‌های عمرانی نیستند؛ بلکه بخشی از سازوکار کاهش ریسک و تضمین استمرار خدمت‌رسانی در زمان بروز حادثه محسوب می‌شوند.

وجود مسیر یا منبع جایگزین، به شبکه فرصت می‌دهد تا پیش از تکمیل عملیات ترمیم، خدمات ضروری را ادامه دهد. این ظرفیت در مناطقی که با محدودیت منابع آب روبه‌رو هستند یا به یک خط انتقال اصلی وابستگی دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

بازار بهره‌وری آب و اولویت‌بندی طرح‌ها در دولت چهاردهم دنبال شد

عیسی بزرگ‌زاده سخنگوی صنعت آب نیز در گفت‌وگویی با تشریح اقدامات وزارت نیرو در دولت چهاردهم گفت: برنامه‌های بخش آب و آبفا در ۲ محور مدیریت منابع آب و اصلاح حکمرانی آب متمرکز شده است؛ برنامه‌هایی که از توسعه زیرساخت‌های انتقال و تأمین آب تا مدیریت مصرف، راه‌اندازی بازار بهره‌وری آب و اولویت‌بندی پروژه‌های نیمه‌تمام را در بر می‌گیرد.

وی افزود: در بخش مدیریت منابع آب، تقویت ظرفیت‌های تامین، انتقال و توزیع آب در دستور کار قرار داشته است که اجرای خط دوم انتقال آب طالقان به تهران، با هدف پشتیبانی از تامین آب پایتخت، و پروژه انتقال آب از سد چراغ‌ویس به شهرستان بانه، از نمونه‌های شاخص این اقدامات به شمار می‌رود.

سخنگوی صنعت آب ادامه داد: توسعه مخازن ذخیره آب، احداث و تقویت آب‌شیرین‌کن‌ها و اجرای طرح‌های مرتبط با سدسازی نیز در چارچوب تقویت زیرساخت‌های تامین آب پیگیری شده است.

بزرگ‌زاده، مدیریت مصرف و تقاضای آب را دومین محور مهم اقدامات وزارت نیرو دانست و گفت: با همراهی رسانه‌ها و تقویت فرهنگ مصرف بهینه، میزان مصرف آب در تهران در ماه‌های گرم سال گذشته، به‌ویژه تیر و مرداد، بیش از ۱۳ تا ۱۴ درصد کاهش یافت.

وی یادآور شد: استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف در شبکه آب شرب و مدیریت فشار شبکه نیز از جمله اقداماتی بود که برای کاهش مصرف و مدیریت بهتر منابع موجود اجرا شد.

سخنگوی صنعت آب با اشاره به مدیریت مخاطرات آبی اعلام کرد: اطلاع‌رسانی‌های پیشگیرانه پیش از وقوع سیلاب در برخی مناطق، به کاهش خسارت‌ها کمک کرد. همچنین اطلاع‌رسانی گسترده درباره خشکسالی و ضرورت مدیریت مصرف، با هدف جلوگیری از آسیب به رفاه آبی مردم انجام شد.

وی مهم‌ترین اقدام در حوزه اصلاح حکمرانی آب را راه‌اندازی بازار بهره‌وری آب در چارچوب برنامه هفتم پیشرفت برشمرد و اذعان داشت: این موضوع در قانون بودجه سال ۱۴۰۵ نیز به‌عنوان تکلیف قانونی وزارت نیرو مورد تاکید قرار گرفته است و در سازوکار بازار بهره‌وری آب، برای نخستین‌بار صرفه‌جویی و افزایش بهره‌وری آب دارای ارزش اقتصادی می‌شود و اشخاص یا مجموعه‌هایی که طرح‌های موثر در افزایش بهره‌وری یا کاهش مصرف آب اجرا کنند، می‌توانند بر اساس سازوکارهای پیش‌بینی‌شده از ظرفیت‌های تامین مالی بهره‌مند شوند.

بزرگ‌زاده اولویت‌بندی پروژه‌های حوزه آب و آبفا را از دیگر اقدامات مهم دانست و افزود: طرح‌ها بر پایه سه معیار بهره‌وری اقتصادی، بهره‌وری اجتماعی و بهره‌وری محیط‌زیستی ارزیابی شدند؛ از میان حدود ۵۷۰ پروژه در حوزه آب و آبفا، نزدیک به ۲۰۰ طرح پس از اعمال این معیارها انتخاب شدند تا اعتبارات و منابع مالی با اولویت بیشتری به سمت آن‌ها هدایت شود.

سخنگوی صنعت آب هدف از این اقدام را تسریع در بهره‌برداری از پروژه‌هایی دانست که آثار اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی بیشتری دارند و می‌توانند در زمان کوتاه‌تر، نتایج ملموس‌تری برای مردم و کشور ایجاد کنند.

وی با اشاره به مدیریت پایدار آب و خدمات فاضلاب در جریان جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه خاطرنشان کرد: در این شرایط، آسیب‌دیدن شبکه برق می‌توانست به اختلال در شبکه‌های تامین، انتقال و توزیع آب منجر شود؛ زیرا ایستگاه‌های پمپاژ و تصفیه‌خانه‌های آب که وظیفه انتقال آب به شهرها و روستاها را بر عهده دارند، وابسته به انرژی برق هستند.

سخنگوی صنعت آب ادامه داد: افزون بر این، برخی تاسیسات و زیرساخت‌های آب نیز به‌صورت مستقیم هدف حمله قرار گرفتند که حمله به زیرساخت‌های آبی در میدان تجریش، قشم، سیریک و ایستگاه پمپاژ شبکه آبیاری و زهکشی خوزستان از نمونه‌های آن است.

بزرگ‌زاده با بیان اینکه صنعت آب در این حوادث شماری شهید تقدیم ایران کرد، افزود: با وجود این شرایط، اجازه ندادیم تامین پایدار آب مردم دچار اختلال شود و همکاران صنعت آب و آبفا در کوتاه‌ترین زمان، با بهره‌گیری از راهکارهای موقت یا دائمی، مدار بهره‌برداری تاسیسات آب و فاضلاب را پایدار نگه داشتند.

وی تشریح کرد که با توجه به گستردگی جغرافیایی کشور و احتمال وقوع حادثه در هر نقطه، از قبل از جنگ تمهیداتی برای افزایش آمادگی عملیاتی در نظر گرفته شد؛ از جمله شناسایی تجهیزات و قطعات یدکی موجود در انبارها، تامین تجهیزات کمکی، تعریف استان‌های معین برای پشتیبانی از یکدیگر و ایجاد امکان استفاده سریع از ظرفیت‌های موجود.

سخنگوی صنعت آب اعلام کرد: اختیارات لازم از سطح وزارت نیرو تا سطح میدان و پروژه توزیع شد تا مدیران و کارشناسان حاضر در محل حادثه بتوانند در کوتاه‌ترین زمان ممکن، تجهیزات و امکانات مورد نیاز را برای بازگرداندن پایداری شبکه به کار گیرند.

تاب‌آوری؛ فراتر از ترمیم سریع

توان نیروهای عملیاتی برای ترمیم سریع آسیب‌ها و حفظ جریان آب‌رسانی، یکی از نقاط اتکای صنعت آب کشور در شرایط بحرانی است اما تاب‌آوری پایدار به واکنش پس از حادثه محدود نمی‌ماند.

نوسازی شبکه‌های فرسوده، کاهش هدررفت آب، تجهیز تاسیسات حساس به برق اضطراری، افزایش ذخایر راهبردی قطعات و تجهیزات، تکمیل خطوط انتقال جایگزین، توسعه منابع متنوع تامین آب و استمرار برنامه‌های مدیریت مصرف، مجموعه اقداماتی است که می‌تواند آمادگی امروز را به امنیت پایدار فردا تبدیل کند.

شبکه آب کشور در حوادث اخیر توانست از مرحله واکنش فوری عبور کند؛ اکنون تداوم این پایداری، به میزان سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های پشتیبان، حکمرانی بهره‌ور آب و تبدیل تجربه بحران به یک سازوکار دائمی وابسته است.