سیر تحول زیرانداز در ایران از حصیرهای باستانی تا شکوه صفوی

یافته‌های باستان‌شناسی از جمله قطعات قیر طبیعی در کف اتاق‌ها، نشان می‌دهد که ساکنان این دوره برای فرش کردن کف منازل از حصیرهایی با بافت «دوتا از رو، دوتا از زیر» استفاده می‌کردند. کاربرد قیر و حصیر، که در مرحله بزمرده (مرحله یک) نیز رواج داشت، به عنوان عایقی در برابر رطوبت عمل می‌کرده است. دسترسی آسان به قیر طبیعی در منطقه، نشان‌دهنده‌ آگاهی معماران علی‌کُش از ظرفیت‌های محیطی برای دفع رطوبت است؛ سنتی که ریشه در دوره‌ نوسنگی دارد و تا امروز نیز تداوم یافته است.

مصالح به کار رفته در خانه‌های بجا مانده از دوران نوسنگی در تپه علی‌کش دهلران نشان‌دهنده این موضوع است که مردم از خشت‌های بدون شاموت برای ساخت خانه استفاده می‌کردند و دیوارها در محل گوشه‌ها فاقد قفل‌وبست بودند. برای ملات نیز از گل نخودی‌رنگ بدون شاموت استفاده می‌کردند و سطح داخلی دیوارها با اندود پوشانده می‌شد. در این خانه‌ها، کف اتاق‌ها ابتدا با گل کوبیده‌ شده هموار می‌شد و سپس با لایه‌ای نازک از گل سبزرنگ پوشش می‌یافت. همچنین از قیر و حصیر به عنوان عایقی در برابر رطوبت استفاده می‌کردند.

دفن کردن اموات پیچیده شده در حصیر در خانه‌ها

در آن دوران علاوه بر کاربرد حصیر برای فرش کردن منازل و ساخت سبد، ساکنان علی‌کُش از آن در آیین‌های تدفین نیز بهره می‌بردند؛ به طوری که مردگان را در حصیر می‌پیچیدند و سپس به‌صورت جمع‌شده در کف خانه‌های مسکونی دفن می‌کردند.

همچنین، گیاه نی که ماده اولیه حصیر است، به فراوانی در حاشیه رودخانه‌های دشت دهلران وجود دارد. شواهد یاد شده، گویای آن است که ساکنان علی‌کُش از مصالح بوم‌آورد برای ساخت‌وساز بهره می‌گرفتند و به‌خوبی از منابع محلی آگاهی داشتند.

تپه علی‌کُش در دشت دهلران، استان ایلام واقع شده و در سال‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۴۲ خورشیدی ( ۱۹۶۱ و ۱۹۶۳ میلادی) توسط فرانک هل و کنت فلنری مورد کاوش قرار گرفت. این محوطه دارای سه مرحله مهم استقراری است که به‌ترتیب از کهن به جدید عبارت‌اند از: مرحله بزمرده، مرحله علی‌کُش و مرحله محمدجعفر.

اکنون اثر «حصیر بر روی قیر طبیعی» که از تپه علی‌کش شهرستان دهلران کشف شده با شماره اثر ۲۲۷۵ در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود و برای عموم مردم به نمایش گذاشته شده است.

استفاده از قالیچه‌های ابریشمی به عنوان زیرانداز در دوران صفوی

با گذشت زمان در دوره صفوی استفاده از قالیچه‌های ابریشمی زربفت که توسط هنرمندان تبریز بافته می‌شد رواج یافت. یافته‌های باستان شناسان نشان می‌دهد ایرانیان در سده‌های ۱۰ و ۱۱ هجری‌قمری یعنی دوران صفوی از قالیچه‌های ابریشمی، تبریز به بلندای ۲۱۳ سانتی‌متر و پهنای ۱۵۸ سانتی متر در خانه‌های خود به عنوان زیرانداز استفاده می‌کردند.

نمونه این فرش با شمار اثر ۳۳۰۴ در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود، این قالیچه نفیس، دارای زمینه‌ای به رنگ زیتونی روشن است، حاشیه میانی آن با زمینه‌ای نخودی‌رنگ و با بهره‌گیری از طرح‌های اسلیمی و نقوش گیاهی، به شکلی هنرمندانه آراسته شده است. متن فرش نیز با یک ترنج مرکزی مزین به نقش‌مایه مرغ و چهار لچک‌ ترنج در چهار گوشه که با نقوش حیوانی تزیین شده، جلوه‌ای دوچندان یافته است. هنرمند بافنده، فواصل میان ترنج مرکزی و لچک‌ها را با طرح‌های ظریف «ابرچینی» زینت بخشیده و در بخش‌های فوقانی و تحتانی ترنج مرکزی، دو طرح گلدانی موزون طراحی کرده است.

این اثر با شیوه گره ترکی بافته شده و تار و پودی از ابریشم طبیعی دارد، در پرزِ این قالیچه، افزون بر ابریشم طبیعی، از نخ‌های زربفت (طلا و نقره) استفاده شده که بر ارزش هنری و تاریخی آن افزوده است.

بافت بهترین قالی‌های ایرانی در سده‌های دهم و یازدهم هجری قمری

هنر فرشبافی در سده‌های دهم و یازدهم هجری قمری، هم‌پای سایر هنرهای تزیینی، از حمایت و توجه ویژه دربار صفوی برخوردار بود. بی‌شک، عالی‌ترین و چشمگیرترین قالی‌های ایرانی در این سده‌ها به‌ویژه در عصر حکومت شاه‌طهماسب و شاه‌عباس خلق شدند. در این دوره، سبک‌های متمایز «شاه‌طهماسبی» و «شاه‌عباسی» در قالیبافی شکل گرفت و دست‌بافته‌های فاخر، فرشینه‌های نفیس و پارچه‌های زری، نه تنها پیشگام هنر زمانه خود بودند، بلکه همواره مایه تحسین و شگفتی در بازارهای جهانی خاور و باختر به شمار می‌رفتند.

تاسیس کارگاه‌های سلطنتی و تولید سازمان‌یافته در مراکز مهمی چون پایتخت و شهرهای بزرگ، در کنار پذیرش سفارش‌های برون‌مرزی، از سیاست‌های راهبردی دولت صفوی بود که زمینه‌ساز شکوفایی استعدادهای هنری و خلق شاهکارهایی شد که امروزه زینت‌بخش موزه‌های معتبر جهان هستند. در این دوران، طرح‌هایی همچون گلدانی، باغی، کتیبه‌ای، محرابی و لچک‌ ترنج به اوج کمال رسیدند و طیف متنوعی از دست‌بافته‌ها، از قالیچه‌های تمام‌ابریشم تا فرش‌های تار و پود ابریشم با پرز گلابتون و قالی‌های پشمی، تولید و عرضه شد.