تحول معادلات راهبردی با عملیات یمنی‌ها

سخنگوی نیروهای مسلح یمن روز جمعه ۱۱ سپتامبر اعلام کرد عملیات «والله أشد بأساً وأشد تنکیلاً» که از سوم سپتامبر آغاز شده، به خروج نیروهای مورد حمایت عربستان از شش شهرستان در تعز و الحدیده و آزادسازی حدود ۵۴۰۰ کیلومتر مربع منجر شده است. همچنین بر اساس اعلام یحیی سریع نیروهای یمنی در این عملیات هفت لشکر شامل ۳۸ تیپ نظامی را هدف قرار داده و صدها نفر از نیروهای طرف مقابل را کشته، زخمی یا اسیر کرده‌اند.

اهمیت این عملیات اما صرفاً در میزان سرزمین‌های تحت کنترل یا شمار تلفات خلاصه نمی‌شود. آنچه این نبرد را از یک پیروزی تاکتیکی به یک تحول راهبردی تبدیل کرده تغییر موقعیت جغرافیایی مقاومت یمن در برابر مهم‌ترین مسیر دریایی جنوب دریای سرخ، تضعیف عمق عملیاتی نیروهای تحت حمایت عربستان و تغییر محاسبات ریاض و واشنگتن است.

۱. باب‌المندب؛ از تهدید به اهرم راهبردی

مهم‌ترین دستاورد عملیات اخیر را باید در تغییر موقعیت رزمندگان یمنی نسبت به تنگه باب‌المندب جست‌وجو کرد. باب‌المندب تنها یک آبراه محلی نیست این تنگه دروازه جنوبی دریای سرخ و مسیر اتصال خلیج عدن به دریای سرخ و در ادامه کانال سوئز است. به همین دلیل هر تحول نظامی در سواحل غربی یمن می‌تواند مستقیماً بر امنیت کشتیرانی، انتقال انرژی و محاسبات اقتصادی قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای اثر بگذارد.

در روزهای اخیر نیروهای انصارالله پس از پیشروی در ساحل غربی کنترل المخا را به دست گرفتند، به سمت ذباب پیشروی کردند و گزارش‌ها از رسیدن آنها به جزیره میون در قلب باب‌المندب حکایت داشت. رسانه‌های غربی نیز با اشاره به سقوط منطقه العرضی از تسلط نیروهای یمنی بر ساحل باب‌المندب خبر دادند.

از این منظر دستاورد اصلی مقاومت یمن صرفاً نزدیک شدن به باب‌المندب نیست، بلکه ایجاد یک عمق عملیاتی جدید در مجاورت یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت جهانی است موقعیتی که می‌تواند در صورت تثبیت قدرت چانه‌زنی صنعا را به شکل محسوسی افزایش دهد.

۲. سقوط المخا؛ شکستن مهم‌ترین تکیه‌گاه ساحلی نیروهای تحت حمایت ریاض

المخا برای نیروهای مخالف انصارالله تنها یک شهر ساحلی نبود این منطقه یکی از مهم‌ترین مراکز نظامی و لجستیکی نیروهای تحت حمایت عربستان و امارات در ساحل غربی یمن محسوب می‌شد.

تصرف این بندر به معنای از بین رفتن یکی از مهم‌ترین نقاط اتکای نیروهای وابسته به ائتلاف سعودی در ساحل دریای سرخ است. گزارش مؤسسه مطالعات جنگ نیز تأکید می‌کند که المخا پیش از سقوط مرکز عملیاتی و لجستیکی نیروهای مقاومت ملی تحت فرمان طارق صالح بود و از دست رفتن آن توان نیروهای دولت مورد حمایت ریاض برای مقابله با تحرکات انصارالله در ساحل غربی را کاهش داده است.

به همین دلیل سقوط المخا را باید بیش از یک جابه‌جایی جغرافیایی دانست این تحول یکی از ستون‌های اصلی معماری نظامی عربستان و متحدانش در ساحل غربی یمن را هدف قرار داده است.

۳. خروج نیروهای سعودی از ۶ شهرستان؛ تغییر عمق جغرافیایی نبرد

بر اساس اعلام سخنگوی نیروهای مسلح یمن، نیروهای مورد حمایت عربستان از ۶ شهرستان در استان‌های تعز و الحدیده بیرون رانده شده‌اند؛ مناطقی که مجموعاً حدود ۵۴۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارند. این عدد از آن جهت اهمیت دارد که عملیات اخیر برخلاف برخی درگیری‌های محدود گذشته، صرفاً بر تصرف یک نقطه یا پایگاه متمرکز نبوده و یک محور پیوسته از جبهه‌های غربی تعز تا ساحل الحدیده را هدف قرار داده است.

رسانه‌های بین‌المللی نیز گزارش داده‌اند که انصارالله طی این عملیات در امتداد ساحل غربی پیشروی کرده و نیروهای دولت مورد حمایت عربستان را وادار به عقب‌نشینی کرده است. در واقع عملیات سوم سپتامبر را می‌توان تلاشی برای تغییر هندسه جنگ دانست؛ به این معنا که نیروهای یمنی تلاش کرده‌اند به جای درگیری‌های فرسایشی در خطوط ثابت، با ایجاد شکاف در محور ساحلی، دسترسی نیروهای وابسته به ریاض به عمق غرب یمن را محدود کنند.

۴. ضربه به ساختار نظامی نیروهای تحت حمایت عربستان

یحیی سریع اعلام کرده است که در جریان این عملیات، هفت لشکر شامل ۳۸ تیپ نظامی هدف قرار گرفته‌اند و صدها نفر از نیروهای طرف مقابل کشته، زخمی یا اسیر شده‌اند اهمیت این اتفاق در ساختار نیروهای حاضر در ساحل غربی است. عربستان طی سال‌های گذشته به جای حضور مستقیم گسترده شبکه‌ای از نیروهای محلی، یگان‌های نظامی و گروه‌های مسلح همسو را برای حفظ نفوذ خود در این منطقه سازمان‌دهی کرده بود، شکست این نیروها عملاً هزینه اتکای ریاض به نیروهای نیابتی را افزایش داده است.

۵. آزادی اسرا یک دستاورد انسانی با پیام نظامی

یکی دیگر از موارد اعلام‌شده از سوی سخنگوی نیروهای مسلح یمن آزادی تعدادی از اسرای یمنی در جریان عملیات است. برخی گزارش‌ها از آزادسازی شمار قابل توجهی از نیروهایی خبر می‌دهند که در مناطق ساحلی در بازداشت نیروهای مورد حمایت عربستان قرار داشتند.

این مسئله علاوه بر جنبه انسانی، از نظر نظامی نیز اهمیت دارد، چراکه آزادی نیروهای خودی به معنای بازگشت نیروهای باتجربه به ساختار عملیاتی مقاومت و در مقابل کاهش نیروی انسانی طرف مقابل است. در جنگ‌های فرسایشی تبادل یا آزادی اسرا تنها یک موضوع انسانی نیست و می‌تواند مستقیماً بر روحیه نیروها انسجام تشکیلاتی و توان بازسازی یگان‌های رزمی تأثیر بگذارد.

۶. شکست الگوی سعودی ـ اماراتی و افزایش هزینه مداخله در یمن

یکی از پیامدهای مهم عملیات اخیر، ضربه به تصویری است که عربستان و امارات طی سال‌های گذشته از توانایی خود برای مدیریت تحولات جنوب و غرب یمن ساخته بودند. نکته مهم آن است که نیروهای حاضر در ساحل غربی یمن تنها نیروهای محلی نیستند بلکه مجموعه‌ای از گروه‌های مسلح مورد حمایت ریاض و ابوظبی در این جغرافیا حضور داشتند. با سقوط المخا و عقب‌نشینی نیروهای مستقر در ساحل بخشی از این شبکه امنیتی و نظامی دچار اختلال شده است.

این مسئله برای افکار عمومی یمن و حتی محیط عربی منطقه دارای پیام سیاسی است، اتکا به حمایت مالی، تسلیحاتی و هوایی قدرت‌های خارجی الزاماً به معنای توانایی حفظ میدان نیست. در همین حال، واکنش عربستان نیز نشان می‌دهد ریاض این تحول را یک درگیری معمولی در داخل یمن نمی‌بیند. گزارش مهر با استناد به گزارش‌های رسانه‌ای از تلاش محمد بن‌سلمان برای دریافت حمایت مستقیم بیشتر از آمریکا و افزایش حمایت اطلاعاتی واشنگتن از ریاض خبر داده است.

به بیان دیگر عملیات یمن در حال تحمیل یک هزینه راهبردی به عربستان است: ریاض بار دیگر برای حفظ موازنه در جبهه یمن به حمایت خارجی نیاز پیدا کرده است.

۷. غنیمت و انتقال فناوری؛ یک ظرفیت بالقوه برای مرحله بعدی نبرد

یکی از نکات مهم مطرح‌شده درباره عملیات اخیر، دستیابی نیروهای یمنی به تجهیزات و امکانات نظامی باقی‌مانده از نیروهای عقب‌نشسته در مناطق ساحلی است، گزارش مؤسسه مطالعات جنگ تصریح می‌کند که نیروهای دولتی و هم‌پیمانان آنها در جریان عقب‌نشینی سریع از المخا بخشی از تجهیزات نظامی سعودی را جا گذاشتند.

در این میان موضوع تجهیزات راداری و سامانه‌های شناسایی اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر گزارش‌های مربوط به به‌دست آمدن تجهیزات راداری مدرن از مواضع تخلیه‌شده تأیید شود، این مسئله می‌تواند یکی از مهم‌ترین دستاوردهای غیرسرزمینی عملیات باشد، چراکه در جنگ مدرن اطلاعات، کشف و شناسایی اهداف و آگاهی از وضعیت هوایی و دریایی گاه به اندازه خود تسلیحات اهمیت دارد.

یک دستاورد مهم‌تر؛ انسجام جبهه شمال

در کنار دستاوردهای مستقیم نظامی، عملیات اخیر یک پیام مهم در حوزه انسجام داخلی نیروهای یمنی دارد. نیروهای مسلح یمن اعلام کرده‌اند که عملیات با مشارکت گسترده مردم و قبایل انجام شده است. این مسئله نشان می‌دهد عملیات صرفاً به یگان‌های نظامی محدود نبوده و بخشی از ظرفیت اجتماعی و قبیله‌ای مناطق درگیر نیز در پشتیبانی از آن فعال شده است.

از این منظر، یکی از مهم‌ترین نتایج عملیات سوم سپتامبر می‌تواند تقویت انسجام جبهه شمال و تبدیل دستاورد نظامی به سرمایه اجتماعی و سیاسی باشد؛ موضوعی که در جنگ طولانی یمن اهمیت ویژه‌ای دارد.

چرا باب‌المندب اکنون اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟

اهمیت عملیات یمن زمانی بهتر درک می‌شود که جایگاه باب‌المندب در معادلات انرژی و تجارت جهانی را در نظر بگیریم. این تنگه مسیر دریای سرخ به کانال سوئز را به اقیانوس هند متصل می‌کند و هرگونه ناامنی در آن می‌تواند کشتی‌ها را ناچار به استفاده از مسیرهای طولانی‌تر پیرامون آفریقا کند. تجربه حملات دریایی سال‌های گذشته نیز نشان داده است که حتی تهدید نسبتاً محدود در این منطقه می‌تواند تصمیم شرکت‌های بزرگ کشتیرانی را تغییر دهد.

در شرایط فعلی که منطقه همزمان با بحران در تنگه هرمز و فشار بر بازار انرژی مواجه است، اهمیت باب‌المندب چند برابر شده است. به همین دلیل است که پیشروی نیروهای یمنی در ساحل غربی تنها یک تحول مربوط به جنگ داخلی یمن نیست؛ بلکه می‌تواند به بخشی از معادله بزرگ‌تر امنیت انرژی، کشتیرانی و بازدارندگی منطقه‌ای تبدیل شود.

از «پیروزی زمینی» تا «اهرم ژئوپلیتیک»

عملیات سوم سپتامبر را می‌توان نقطه اتصال سه سطح از قدرت مقاومت یمن دانست؛ قدرت زمینی، قدرت دریایی و قدرت سیاسی. در سطح زمینی، نیروهای یمنی موفق شده‌اند در ساحل غربی پیشروی کنند و مراکز مهمی همچون المخا را از کنترل نیروهای مقابل خارج کنند.

در سطح دریایی، نزدیک شدن به باب‌المندب و حضور در جزایر و مناطق مشرف بر این تنگه، موقعیت جدیدی برای اثرگذاری بر امنیت دریای سرخ ایجاد کرده است و در سطح سیاسی این تحولات محاسبات عربستان، آمریکا و دیگر بازیگران منطقه‌ای را تحت تأثیر قرار داده است؛ چنانکه رسانه‌های بین‌المللی نیز پیشروی انصارالله در ساحل غربی را تحول مهمی برای امنیت کشتیرانی و انرژی ارزیابی کرده‌اند.

از همین رو، عملیات سوم سپتامبر را نمی‌توان صرفاً یک عملیات نظامی دیگر در جنگ یمن دانست. این عملیات در صورت تثبیت دستاوردهای میدانی، می‌تواند جغرافیای قدرت در جنوب دریای سرخ را تغییر دهد.

۷ دستاوردی که یک معادله جدید ساخت

برآیند تحولات اخیر را می‌توان در هفت محور خلاصه کرد، نزدیک شدن و افزایش کنترل عملیاتی بر باب‌المندب، سقوط المخا به‌عنوان مهم‌ترین پایگاه ساحلی نیروهای مورد حمایت عربستان، خروج نیروهای سعودی از شش شهرستان و تصرف حدود ۵۴۰۰ کیلومتر مربع بنا بر اعلام صنعا، وارد شدن ضربه سنگین به ساختار نظامی نیروهای تحت حمایت ریاض، آزادی شماری از اسرای یمنی، تقویت انسجام جبهه داخلی و قبایل شمال و در نهایت دستیابی احتمالی به تجهیزات و زیرساخت‌های نظامی باقی‌مانده در مواضع نیروهای عقب‌نشسته.

اما مهم‌تر از همه این موارد، یک واقعیت جدید در حال شکل‌گیری است: انصارالله دیگر صرفاً نیرویی مستقر در عمق یمن نیست؛ بلکه به بازیگری تبدیل شده که موقعیت جغرافیایی آن مستقیماً با امنیت باب‌المندب، دریای سرخ، مسیرهای انرژی و تجارت جهانی پیوند خورده است. اگر این موقعیت تثبیت شود، عملیات سوم سپتامبر را می‌توان یکی از نقاط عطف جنگ یمن دانست؛ نقطه‌ای که در آن یک پیروزی میدانی، ظرفیت تبدیل شدن به اهرم راهبردی در برابر عربستان و حامیان خارجی آن را پیدا کرده است.