نشست استانبول و چشم‌انداز دیپلماسی

استانبول در پی مهار جنگ؛ آیا هم‌گرایی سه‌قاره به دیپلماسی موثر می‌انجامد؟

هشت کشور، هشت دغدغه‌، یک نگرانی

ابتکاری که «هاکان فیدان» وزیر امور خارجه ترکیه از یک ماه پیش در پی آن بود؛ روز جمعه اجرا شد و وزیران امور خارجه عربستان، پاکستان، مصر از آسیا و انگلیس، آلمان، فرانسه و ایتالیا از اروپا، پشت یک میز نشستند تا درباره آنچه بر منطقه و جهان گذشته و آنچه می‌تواند بگذرد به گفت‌وگو بپردازند. فلسطین و یمن، جنگ ایران و آمریکا، تنگه هرمز و جنگ روسیه و اوکراین از مهمترین محورهای گفت‌وگوها میان وزیران امور خارجه ۸ کشور بوده است. ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی پیش از این در مردادماه سال جاری و در قالب پیمان امنیتی، سازوکاری را برای نزدیکی بیشتر در زمینه تامین امنیت منطقه امضا کرده بودند. پیمانی که به نظر می‌رسد مصر هم برای حضور در آن لحظه‌شماری می‌کند.

ایتالیا هم گرچه در دسته تروییکای اروپایی قرار نمی‌گیرد اما به دعوت ترکیه در این نشست حضور داشت. تلاش آلمان در کنار ترکیه برای برگزاری این نشست درحالی است که با وجود تمام تفاوت‌ها در منافع، اولویت‌ها و مطالبات هریک از این کشورها، اثرگذاری منفی شرایط امروز جهان و منطقه بر هریک از این کشورها، به عنوان مهمترین وجه مشترک شرکت‌کنندگان در نشست استانبول قابل ارزیابی است.

«یوهان وادفول» وزیر خارجه آلمان پس از پایان این نشست با اذعان بر این تاثیرات، گفت: «پیامدهای این مناقشات به شدت توسط هر هشت کشور در مناطق مربوط به خود احساس می‌شود. طبیعتا، این تاثیرات به اشکال گوناگونی بروز می‌کنند».

همه این ۸ کشور از تجاوز نظامی آمریکا علیه ایران و نیز از جنگ روسیه و اوکراین متاثر شده و شرایط سختی را تجربه می‌کنند. بنابراین این ابتکار را می‌توان سازوکار مشورتی فراتر از قالب‌های دیپلماتیک معمول و موجود ارزیابی کرد که با هدف تلاش برای کنترل شرایط شکل گرفته است. در پایان این نشست وزیران امور خارجه مصر، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان (R۴) در بیانیه‌ای اشغالگری اسرائیل را منشأ اصلی بی‌ثباتی در منطقه و فراتر از آن دانستند و درباره تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران و همچنین وضعیت تنگه هرمز بر ضرورت فوری حل این مناقشه صرفاً از طریق گفت‌وگو و دیپلماسی تاکید کردند. در بخش دیگری از این بیانیه، وزیران امور خارجه چهار کشور ضمن ادعای این که تنش‌ها از سوی انصارالله تشدید شده، آن را غیرقابل قبول خواندند و مدعی شدند که این تشدید تنش ها محکوم است و رنج انسانی را افزایش می دهد.

وزیران امور خارجه هشت کشور حاضر در استانبول به سبب تفاوت‌ها در منافع و مطالبات، بیانیه مشترکی را پس از پایان نشست امضا نکردند اما فیدان پس از برگزاری این نشست در کنفرانس خبری تصریح کرد که «همه کشورهای حاضر در میز مذاکره نمی‌خواهند جنگ بیشتر گسترش یابد و آنها طرفدار پایان فوری جنگ و آتش‌بس در خلیج فارس و اوکراین هستند. تقریباً به این اجماع رسیده‌ایم که انتخاب گفتگو و دیپلماسی مناسب‌ترین مسیر اقدام است. همه کشورها موافقند که دیپلماسی و گفتگو تنها راه حل است».

ترکیه و آلمان امیدوارند در قالب این چارچوب تازه بتوانند به دیپلماسی در رکود اروپا تحرکی تازه بخشند، مصر را به عنوان مهمترین کشور آفریقایی وارد تعاملات دفاعی و امنیتی منطقه کنند، نقش میانجیگرانه پاکستان در پرونده ایران و آمریکا را تقویت کنند. « Yetkin Report» رسانه ترک در تحلیلی به بررسی اهمیت این نشست و نیز چالش‌های موفقیت آن پرداخته و این نشست را نشانه‌ای از تلاش برای گردآوردن مسائل امنیتی اروپا و خاورمیانه در یک چارچوب مشترک ارزیابی کرده است. در این برداشت، جنگ ایران و آمریکا، جنگ اوکراین و امنیت مسیرهای راهبردی دیگر پرونده‌هایی کاملاً جدا از یکدیگر نیستند و می‌توانند در یک بستر دیپلماتیک بررسی شوند. به باور نویسنده، اروپا برای یافتن راه‌حل‌هایی فراتر از ظرفیت‌های محدود یا کندی تصمیم‌گیری اتحادیه اروپا به چنین قالب‌هایی نیاز دارد و ترکیه می‌کوشد از این فرصت برای تقویت نقش خود استفاده کند.

اجماع بر گفت‌وگو، اختلاف در همه چیز

مهمترین اعضای دو سازوکار آسیایی و اروپایی و آفریقایی در حالی در استانبول گرد هم آمدند که نشانه‌های متعددی از آغاز دور تازه‌ای از درگیری در منطقه وجود دارد و به نظر می‌رسد این کشورها باید شاهد دور تازه‌ای از ماجراجویی‌های نظامی رئیس‌جمهور آمریکا در منطقه باشند و این در حالی است که وزیران خارجه این هشت کشور به عنوان مهمترین متحدان اروپایی، آسیایی و آفریقایی «دونالد ترامپ» در نشست مشورتی خود راه‌حل بحران امروز را دیپلماسی دانستند؛ سه کشور اروپایی با وجود ادعاهایی که علیه تهران مطرح کردند؛ گفت‌وگو با ایران را به عنوان راهکار پایان دادن به بحران اعلام کردند. فیدان در پایان این نشست تاکید کرد که «ما همفکر هستیم که حمله جدید به ایران، جنگ و درگیری را در منطقه گسترش خواهد داد».

وزیر خارجه آلمان هم تاکید کرده است که هر هشت کشور حاضر در نشست استانبول بر ضرورت فوری رایزنی‌های نزدیک‌تر برای تبادل دیدگاه‌ها، بررسی رویکردهای جدید، تدوین مواضع مشترک و هماهنگی بهتر تلاش‌های دیپلماتیک اتفاق نظر دارند. وادفول همچنین از آمادگی کشورش، فرانسه و انگلیس برای مذاکره با ایران در باره برنامه هسته‌ای هم سخن گفت. «ژان نوئل بارو» وزیر امور خارجه فرانسه هم از ضرورت خویشتن‌داری دو طرف سخن گفت و هشدار داد که تشدید مجدد تنش میان ایران و آمریکا برنده‌ای نخواهد داشت و آثار جدی بر قیمت نفت و سایر حامل‌های انرژی خواهد گذاشت.

آنچه به طور مشخص کشورهای اروپایی، آسیایی و آفریقایی را به حضور در این نشست ترغیب کرده و احتمال برگزاری آن در آلمان را هم افزایش داده است؛ نگرانی مشترک کشورهای منطقه‌ای و اروپایی از گسترش دامنه جنگ و پیامدهای امنیتی و اقتصادی آن است. با این همه اما تاکید بر دیپلماسی از سوی این کشورها با توجه به اینکه در آمریکا رئیس‌جمهوری بر سر کار است که چندان اهمیتی به دیدگاه‌های کشورهای دیگر، حتی هم‌پیمانان خود نمی‌دهد؛ چندان راهگشا به نظر نمی‌رسد به ویژه اینکه هیچ یک از این کشورها در بیانیه‌های امضا شده و اظهارات خود نه تنها حملات آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران را محکوم نکردند بلکه ادعاهایی هم درباره نقش ایران در انسداد تنگه هرمز مطرح کردند که به نوعی پاک کردن صورت مسئله بحران و کاستن از احتمال حل و فصل آن است.

در نشست استانبول علل بحران موجود در منطقه دستکم درباره ایران درست ارزیابی نشده و شرایط و فرمول خاصی هم برای دیپلماسی و مذاکره از سوی ۸ کشور حاضر در آن اعلام نشده است. در حالی‌که کشورهای منطقه‌ای بیش از هر چیز نگران سرایت درگیری‌ها، ناامنی مسیرهای دریایی و پیامدهای منطقه‌ای جنگ هستند، کشورهای اروپایی همچنان بر نگرانی‌های خود درباره برنامه هسته‌ای ایران و ضرورت دستیابی به توافقی در این زمینه تاکید دارند. روزنامه اسپانیایی «EL PAÍS» اما در تحلیل خود از این نشست تصریح می‌کند که هشت کشور در همه موضوعات اختلاف‌نظر دارند. از مسئله فلسطین تا ایران تفاوت دیدگاه‌هایی وجود دارد.

دیپلماسی استانبول و ضرورت ابتکار مشخص

اشتراک نظر درباره ضرورت جلوگیری از جنگ، لزوماً به معنای هم‌سویی در سایر ابعاد پرونده ایران نیست و این تنوع و حتی تناقض منافع برخی از کشورهای حاضر در این نشست از دیگر عواملی است که اجازه نمی‌دهد نشست استانبول از سطح گفت‌وگوهای میان‌قاره‌ای فراتر ارزیابی شود مگر آنکه نتایج بیانیه‌ها و نشست‌ها در روزها و هفته‌های آینده در قالب راهکارهای عملیاتی حل بحران از سوی مبتکر و میزبان نشست یا دیگر شرکت‌کنندگان اعلام و مشخص شود.

اثرگذاری این سازوکار به میزان هماهنگی اعضا، توانایی آن‌ها برای انتقال پیام‌ها و ایجاد مسیرهای موثر مذاکره و همچنین برخورداری از ابزارهای سیاسی و اقتصادی برای تاثیرگذاری بر طرف‌های درگیر بستگی دارد. نقش پاکستان در میانجی‌گری، ظرفیت ترکیه برای ارتباط همزمان با آمریکا و ایران و امکان استفاده کشورهای اروپایی از روابط دیپلماتیک خود با واشنگتن، بالقوه می‌تواند به مهار تنش کمک کند؛ بااین‌حال، تا زمانی که این ظرفیت‌ها به ابتکار مشخص، سازوکار پیگیری و توافقی روشن درباره گام‌های بعدی تبدیل نشود، نمی‌توان از شکل‌گیری یک اهرم موثر برای جلوگیری از جنگ سخن گفت.

گردهمایی هایی نظیر نشست استانبول و ابراز نگرانی مشترک از گسترش جنگ، به‌تنهایی برای شکل‌گیری یک ابتکار دیپلماتیک مؤثر کافی نیست. اگر قرار است این نشست‌ها به مهار بحران و گشودن مسیر مذاکره با ایران منجر شوند، نمی‌توان قدرت‌های منطقه‌ای را تنها در جایگاه میانجی یا ناظر یا یک طرف مذاکره قرار داد و انتظار داشت بدون در نظر گرفتن منافع، نگرانی‌ها و محاسبات آنها، راه‌حلی پایدار شکل بگیرد.

دیپلماسی در غرب آسیا زمانی می‌تواند به نتیجه برسد که قدرت‌های منطقه‌ای نه ابزار پیشبرد دستور کار دیگران که طرف‌های مؤثر در شکل‌گیری توافق باشند. در غیر این صورت، نشست‌هایی از این دست، حتی با اجماع بر ضرورت گفت‌وگو، در سطح تبادل نظر باقی می‌مانند و فاصله میان اعلام آمادگی برای دیپلماسی و ایجاد راهی عملی برای پایان دادن به جنگ همچنان به قوت خود باقی خواهد ماند.